Debaty sejmoweSzosta Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie naruszania przepisów prawa w kwestii ochrony pamięci walk i męczeństwa w woj. przemyskim

   W nawiązaniu do interpelacji posła na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej pana Andrzeja Zapałowskiego w sprawie powstałych z naruszeniem obowiązującego prawa upamiętnień ukraińskich na terenie województwa przemyskiego, przedkładam poniższe wyjaśnienia.

   Powstałe na terenie woj. przemyskiego, głównie w okresie 1992-1993 r., upamiętnienia ukraińskie poświęcone poległym z UPA, zostały rzeczywiście zbudowane z pominięciem obowiązującego w Polsce prawa. Stosowne, przewidziane prawem, działania wobec winnych naruszenia prawa podjęły kompetentne urzędy podległe wojewodzie przemyskiemu. W tej sprawie wypowiedziała się również, w specjalnej uchwale z 25 stycznia 1995 r. w sprawie niezgodnych z obowiązującymi przepisami prawa upamiętnień ukraińskich na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, instytucja powołana do koordynacji działań związanych z upamiętnieniem walki i martyrologii narodu polskiego oraz innych narodów na terenie Polski. Rada OPWiM zajmuje stanowisko w formie uchwał i opinii co do formy i kształtu artystycznego pomnika oraz treści napisów inskrypcyjnych na upamiętnieniach, nie wydaje natomiast opinii prawnych, nie czyni tego również sekretarz generalny.

   W stosunku do wymienionych w pańskiej interpelacji miejsc, w których powstały upamiętnienia, Rada OPWiM nie formułowała opinii, gdyż inicjatorzy budowy upamiętnień z wnioskami takimi do Rady nie występowali. W tej sytuacji Rada OPWiM odniosła się do całości problemu, stwierdzając przypadki naruszenia obowiązującego prawa, równocześnie postulując ocenę i weryfikację poszczególnych upamiętnień oraz wskazując kryteria, które winny być brane pod uwagę przy rozpatrywaniu wszelkich wniosków o upamiętnienie miejsc, osób i wydarzeń związanych z historią narodu ukraińskiego.

   Informacje na temat obowiązujących w Polsce aktów prawnych w zakresie upamiętnień, wraz z wymienioną uchwałą, zostały - na wniosek Rady OPWiM - przekazane ze stosownym pismem ówczesnego ministra - szefa Urzędu Rady Ministrów do wszystkich urzędów centralnych, wojewodów oraz organów samorządów terytorialnych do stosowania w bieżącej pracy. Uchwała stworzyła ponadto płaszczyznę do rozmów ze Związkiem Ukraińców w Polsce nt. weryfikacji powstałych upamiętnień oraz przygotowania odpowiednich rozwiązań, w tym treści standardowych napisów na mogiłach poległych z UPA, pozwalających na rozstrzyganie tych trudnych spraw, z poszanowaniem uczuć i racji obu zainteresowanych stron.

   Równocześnie chcę zdecydowanie podkreślić, iż podjęte działania nie mają na celu - jak to stwierdzają niektórzy wypowiadający się na ten temat - budowy pomników UPA. Takim rozwiązaniom Rada OPWiM jest stanowczo przeciwna. Chodzi jedynie o stworzenie możliwości, zgodnie ze standardami europejskimi i w ramach obowiązującego prawa międzynarodowego i polskiego, rodzinom i zainteresowanym środowiskom odnajdywania, porządkowania oraz właściwego oznaczania grobów. Stąd w uchwale znalazło się stwierdzenie, iż upamiętnienia (nagrobki, tablice z inskrypcjami) winny być związane bezpośrednio z miejscem pochówku.

   Na podstawie porozumień zawartych między Radą OPWiM i ZUP rozpoczęła prace Komisja Wspólna, która zajęła się weryfikacją upamiętnień powstałych z naruszeniem prawa. Pierwsze ustalenia pozwalają mieć nadzieję, że kwestie te będą rozstrzygane bez emocji, w duchu wzajemnego zrozumienia i poszanowania racji drugiej strony i - co obecnie szczególnie dla nas ważne - bez uszczerbku dla wizerunku Polski na arenie międzynarodowej.

   W procesie wypracowywania zasad i kryteriów oceny oraz budowy upamiętnień ukraińskich w Polsce stale uczestniczyli, obok znawców zagadnień przedstawiciele najbardziej zainteresowanych tą problematyką środowisk, m.in. 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK oraz Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich. Ponadto kwestie te były przedmiotem obrad sejmowej Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych, która wspiera działania Rady OPWiM, mające na celu rozwiązywanie tych trudnych problemów.

   Sprawa upamiętnień ukraińskich w Polsce, materia niezwykle delikatna, wymaga spokojnych i rozważnych działań, które nie będą powodowały stałych zadrażnień w stosunkach dwustronnych z Ukrainą. Od tego, jak kwestie te będą rozstrzygnięte przez Radę OPWiM i władze RP, zależy również w znacznym stopniu możliwość upamiętniania i porządkowania polskich cmentarzy i mogił ofiar zbrodni ukraińskich nacjonalistów dokonanych na Wołyniu.

   Podsekretarz stanu

   Krzysztof Laga

   Warszawa, dnia 18 maja 1998 r.