Debaty sejmoweSzosta Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie kryteriów kwalifikowania na listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO

   Uprzejmie proszę o przyjęcie stanowiska dotyczącego interpelacji z dnia 13 marca 1999 r., wniesionej przez pana posła Jerzego Jaskiernię, w sprawie kryteriów kwalifikowania na listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego UNESCO.

   Odpowiedź na pytanie 1: Kryteria wpisywania dóbr kultury na listę Dziedzictwa Światowego ustalił Komitet Dziedzictwa Światowego, utworzony przy Organizacji Narodów Zjednoczonych UNESCO, stosownie do przepisu art. 11 ust. 5 Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, przyjętej w Paryżu dnia 16 listopada 1972 r., obowiązującej w Polsce od dnia 29 września 1976 r. (DzU nr 32, poz. 190 i 191).

   Zgodnie z art. 1 ww. konwencji za dziedzictwo kulturalne i naturalne uważane są:

   - zabytki: dzieła architektury, dzieła monumentalnej rzeźby i malarstwa, elementy i budowle o charakterze archeologicznym, napisy, groty i zgrupowania tych elementów, mające wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia historii, sztuki lub nauki,

   - zespoły: budowli oddzielnych lub łącznych, które ze względu na swą architekturę, jednolitość lub zespolenie z krajobrazem mają wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia historii sztuki lub nauki,

   - miejsca zabytkowe: dzieła człowieka lub wspólne dzieła człowieka i przyrody, jak również strefy, a także stanowiska archeologiczne, mające wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia historycznego, estetycznego, etnologicznego lub antropologicznego.

   W lutym 1996 r. opracowane zostały ˝Wytyczne dla realizacji Konwencji Dziedzictwa Światowego Międzynarodowego Komitetu Ochrony Dziedzictwa Światowego Kulturalnego i Naturalnego (ICOMOS) Organizacji Narodów Zjednoczonych UNESCO˝. ˝Zgodnie z zawartymi tam ustaleniami podstawową zasadą konwencji jest to, że dobra proponowane do wpisu na listę Dziedzictwa Światowego powinny posiadać wartość powszechną i wyjątkową, a więc winny one być starannie wyselekcjonowane.

   Każde dobro kultury powinno zatem (Rozdział I C wytycznych § 24) - a):

   - albo stanowić dzieło geniuszu twórczości człowieka,

   - albo stanowić świadectwo wielkiego oddziaływania w danej epoce i w danej sferze kulturalnej, wpływu na rozwój architektury lub technologii, sztuki monumentalnej, na planowanie miast lub kształtowanie krajobrazu,

   - albo stanowić jedyny lub co najmniej rzadko spotykany dowód tradycji kulturowej lub cywilizacji wciąż istniejącej albo wymarłej,

   - albo stanowić wybitny przykład rodzaju budowli lub zespołu architektonicznego i technologicznego, lub krajobrazu odzwierciedlającego w sposób charakterystyczny pewne etapy ważne dla historii ludzkości,

   - albo stanowić znamienny przykład osiedla ludzkiego, tradycyjnego zagospodarowania terenu typowego dla danej kultury,

   - albo stanowić przykład bezpośredniego i materialnego powiązania ze zdarzeniami i tradycjami wciąż żyjącymi, ideami i wierzeniami, albo z dziełami sztuki i literatury, mającymi wyjątkową wartość powszechną (komitet uważa, że to kryterium może mieć znaczenie decydujące tylko w przypadkach wyjątkowych albo wspólnie z innymi kryteriami kulturalnymi i naturalnymi) oraz

   b) zabytek - powinien odpowiadać kryterium autentyczności w odniesieniu do jego koncepcji, materiału, wykonania i otoczenia, a w przypadku krajobrazu kulturowego lub naturalnego - w odniesieniu do jego charakteru lub jego poszczególnych elementów. Komitet podkreśla, że rekonstrukcja jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy jest oparta na szczegółowym i pełnym udokumentowaniu oryginału i nie jest wynikiem potrzeb koniunkturalnych.

   § 25. Propozycje dotyczące zabytków nieruchomych, które w przyszłości mogłyby stać się zabytkami ruchomymi, nie będą brane pod uwagę.

   § 26. W odniesieniu do układów urbanistycznych komitet przyjął dodatkowo następujące wytyczne:

   § 27. Układy urbanistyczne, które mogłyby być wpisane na listę Dziedzictwa Światowego, dzielą się na trzy kategorie:

   - I: umarłe miasta będące świadectwem archeologicznym minionych wieków, które odpowiadają warunkom autentyczności i których stan zachowania może być stosunkowo łatwo kontrolowany,

   - II: żywe ośrodki miast historycznych, które w sposób naturalny rozwijają się pod wpływem zmian społeczno-ekonomicznych i kulturalnych, co sprawia z kolei trudność w ocenie ich autentyczności, a politykę ich konserwacji czyni bardziej niepewną,

   - III: miasta nowe z XX w., które w sposób paradoksalny biorą udział w dwóch poprzednich sytuacjach, ich oryginalny układ urbanistyczny pozostaje nadal widoczny, ich autentyzm nie ulega wątpliwości, ale ich przyszłość jest obciążona przewidywalnym rozwojem, w dużej mierze nie dającym się skontrolować.

   Zgodnie z § 29 wytycznych przy wpisywaniu na listę miast, które żyją, trzeba wziąć pod uwagę okoliczność, że miasta te muszą posiadać wysoką wartość architektoniczną. Nie mogą być jedynie symbolem historycznym ani pretendować do wpisu z tytułu swoich funkcji w przeszłości. Planowanie przestrzenne, struktura zabudowy, materiały i forma, a także, o ile to możliwe, funkcja zespołu proponowanego do wpisu powinny świadczyć o cywilizacji lub nawet kolejnych cywilizacjach, jako świadectwo których dobro to zostało zaproponowane. Istnieją cztery kategorie w tym przedmiocie:

   I - miasta typowe dla danej epoki i danej kultury, zachowane w pierwotnej formie, praktycznie nienaruszonej przez żadne późniejsze zmiany; w tym przypadku dobro utożsamia się z całością miasta i jego otoczeniem i winno być bezwzględnie chronione,

   II - miasta o charakterze rozwojowym, które zachowały czasami w otoczeniu naturalnym o walorach wyjątkowych układy przestrzenne i struktury charakterystyczne dla kolejnych faz swojej historii. W tym przypadku część historyczna miasta, ściśle określona, dominuje nad jego współczesnym otoczeniem,

   III - ośrodki miejskie ˝historyczne˝ pokrywające się dokładnie z obszarem starego miasta, obecnie włączonego do miasta współczesnego. W tym przypadku konieczne jest dokładne określenie granic proponowanego do wpisu dobra, w jego wymiarach historycznych możliwie jak najszerszych, przewidując odpowiednie działania w stosunku do jego bezpośredniego otoczenia,

   IV - część miasta, dzielnica lub grupa budynków, która nawet w tej szczątkowej formie przedstawia zwarty element miasta historycznego; w tym przypadku strefa i zabudowa powinny, w dostateczny sposób, reprezentować elementy już istniejące.

   Wpis ośrodków historycznych i dzielnic zabytkowych jest zawsze zalecany wtedy, gdy gęstość zabudowy i jej charakter zabytkowy świadczą bezpośrednio o wyjątkowym charakterze miasta. Odradza się natomiast proponowanie do wpisu poszczególnych zabytków nie mających charakteru komplementarnego i świadczących tym samym, że miasto utraciło wewnętrzną spoistość (§ 30 wytycznych). Biorąc pod uwagę skutki, jakie dla przyszłości miasta może wywierać jego wpis na listę Światowego Dziedzictwa, powinien on zachować charakter wyjątkowy. Wpis na listę wymaga istnienia przepisów prawnych i administracyjnych gwarantujących ochronę zespołu i jego otoczenia. Wymaga też pełnej świadomości mieszkańców tego miasta, bez których aktywnego udziału wszelka ochrona pozostanie martwą literą (§ 34 wytycznych).

   Odpowiedź na pytanie 2: Kryteria dotyczące wpisu dóbr kultury na listę Dziedzictwa Światowego zostały określone w cytowanych wyżej ˝Wytycznych dla realizacji Konwencji Dziedzictwa Światowego Międzynarodowego Komitetu Ochrony Dziedzictwa Światowego Kulturalnego i Naturalnego (ICOMOS) Organizacji Narodów Zjednoczonych UNESCO˝, opracowanych w 1996 r.

   Odpowiedź na pytanie 3: Miasto Kazimierz Dolny nie jest dotychczas wpisane na Listę Dziedzictwa Światowego, natomiast jest uznane za pomnik historii zarządzeniem prezydenta RP z dnia 8 września 1994 r. Z uwagi na fakt, iż procedura wpisu Kazimierza Dolnego na listę nie została jeszcze rozpoczęta, nie zostały sprecyzowane kryteria, które uzasadniałyby taką możliwość. Natomiast takie kryteria zostały określone w przypadku miasta Zamościa, wpisanego na tę listę w 1992 r. Decydującym kryterium był tu fakt zrealizowania idealnego miasta renesansowego według jednolitego, oryginalnego projektu na ˝surowym korzeniu˝. Pod tym względem jest to jedyny przykład w Europie. Inne tego typu projekty bądź nigdy nie zostały zrealizowane, bądź zrealizowano je w istniejących wcześniej ośrodkach miejskich. W przypadku Zamościa zadecydował zatem fakt autentyczności, integralności i wyjątkowości zrealizowanej koncepcji urbanistyczno-przestrzennej, która wywarła znaczny wpływ na rozwój urbanistyki. Trzeba jednakże podkreślić, że w procesie wpisywania dóbr kultury na listę Dziedzictwa Światowego każda sprawa rozpatrywana jest indywidualnie w kontekście jej niepowtarzalności. Na obecnym etapie rozpatrywania wniosku Zarządu Miasta Sandomierza o wpis Sandomierza na listę - to jest przed zgromadzeniem dokumentacji określonej w § 10 wytycznych (mapy, diapozytywy, analizy bibliograficzne z powołaniem się na dzieła literatury światowej, np. opracowania haseł do encyklopedii ogólnej lub wyspecjalizowanej, historii sztuki lub architektury, sprawozdania z podróży i wypraw naukowych, przewodniki itp., a także kompletna bibliografia) oraz przed uzyskaniem opinii i ekspertyz naukowych - dokonywanie oceny porównawczej w stosunku do innych dóbr o podobnym charakterze nie jest możliwe.

   Odpowiedź na pytanie 4: Zgodnie z przepisami zawartymi w Rozdziale I B cyt. wytycznych, zawierającymi wskazówki dla państw - stron konwencji dotyczące propozycji wpisu na listę, państwa mają obowiązek przedstawić komitetowi ˝Listy informacyjne˝ obiektów proponowanych do przyszłego wpisu na listę w ciągu najbliższych 5 do 10 lat. Listy takie powinny być sformułowane według następującego schematu:

   - nazwa dobra,

   - położenie geograficzne,

   - krótki opis dobra, zawierający uzasadnienie posiadanej przez nie ˝wartości powszechnej i wyjątkowej˝, zgodnej z kryteriami i warunkami autentyczności i integralności, z uwzględnieniem dóbr podobnych znajdujących się wewnątrz i na zewnątrz granic danego państwa. Powinna być też wskazana kolejność, według której dobra wskazane na ˝Liście informacyjnej˝ będą proponowane do wpisu na listę Dziedzictwa Światowego.

   Zgodnie z § 24.B-II cyt. wytycznych zabytek powinien korzystać z ochrony prawnej i/albo umownej i/albo tradycjonalnej, właściwej dla danego systemu zarządzania w celu zapewnienia konserwacji dóbr i ochrony krajobrazów wpisanych na listę Światowego Dziedzictwa. Istnienie ochrony prawnej na szczeblu krajowym, regionalnym i miejskim i/albo umownej lub tradycjonalnej, dobrze działających odpowiednich mechanizmów zarządzania, kontroli i planowania jest bardzo istotne i powinno być wyraźnie opisane w propozycjach wpisu. Ponadto, dla zachowania spoistości obszarów kulturowych, w szczególności tych, które są dostępne dla wielkiej ilości turystów, państwa zainteresowane powinny dostarczyć dowód, że odpowiednie zarządzenia zostały wydane, zapewniając tym obszarom właściwe formy zarządzania, zachowania ich integralności oraz kontrolowany dostęp dla publiczności. Przy propozycji wpisu dobra na listę należy też podać teksty aktów prawnych, zawierających ochronę dobra oraz sposoby funkcjonowania tych przepisów w praktyce. Pożądane jest ponadto przedstawienie oceny porównawczej w stosunku do innych dóbr o podobnym charakterze.

   Przepisy konwencji zachęcają państwa do opracowania planów zagospodarowania dobra proponowanego do wpisu na Listę Dziedzictwa Światowego. W Polsce obowiązek sporządzania takich planów spoczywa na władzach samorządowych.

   Na władzach samorządowych spoczywa także obowiązek promowania miasta pretendującego do wpisu na listę, aby ukazać jego walory jako dobra powszechnego i wyjątkowego. Władze miasta powinny uczestniczyć w przygotowaniu dokumentacji, wymienionej w odpowiedzi na pytanie 3 niniejszego pisma (§ 10 wytycznych).

   W Polsce pomocą merytoryczną i organizacyjną w tym zakresie służą wyspecjalizowane jednostki, na przykład Polski Komitet ICOMOS, Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie lub inne placówki naukowe.

   Odpowiedź na pytanie 5: W procesie kwalifikowania dobra kultury na listę Dziedzictwa Światowego oceny środowiska naukowego mają znaczenie zasadnicze.

   Odpowiedź na pytanie 6: Nie istnieje precyzyjna lista wymogów, których spełnienie podlegałoby kontroli w procesie kwalifikowania Sandomierza na Listę Dziedzictwa Światowego. W tym zakresie obowiązują kryteria określone w cytowanych wyżej wytycznych, wymienione w odpowiedzi na pytanie 1.

   Odpowiedź na pytanie 7: Zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (DzU nr 10, poz. 48 z późn. zm.), dobra kultury proponowane do wpisu na listę Dziedzictwa Światowego przede wszystkim powinny zostać uznane za pomnik historii zarządzeniem prezydenta RP, wydanym na wniosek ministra właściwego do spraw kultury. Na mocy takich zarządzeń z 1994 r. za pomniki historii uznano 15 obiektów. Należy podkreślić, że przed wydaniem ww. zarządzeń Rada Ochrony Zabytków sporządziła listę dóbr kultury oczekujących na uznanie za pomniki historii. Na liście tej znajduje się również Sandomierz. Obecnie nie można zatem precyzyjnie odpowiedzieć na pytanie o szanse Sandomierza w sprawie wpisania go na listę Dziedzictwa Światowego, zwłaszcza przed uzyskaniem opinii środowiska naukowego w tym zakresie. W celu uzyskania takiej opinii wniosek Zarządu Miasta Sandomierza o wpisanie miasta Sandomierza na listę został przekazany do Polskiego Komitetu ICOMOS.

   Odpowiedź na pytanie 8: Wsparcie ze strony organizacji europejskich w procesie działań promocyjnych w ww. sprawie nie jest uregulowane przepisami prawnymi i zależy od inicjatywy i aktywności lokalnych władz samorządowych. Istniejące dotychczas i projektowane programy kulturalne Unii Europejskiej zostały dokładnie przedstawione w odpowiedzi ministra kultury i sztuki z dnia 25 lutego 1998 r. na interpelację pana posła z dnia 10 stycznia 1998 r.

   Minister

   Andrzej Zakrzewski

   Warszawa, dnia 7 kwietnia 1999 r.