Debaty sejmoweSzosta Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie roli OBWE w zapewnieniu bezpieczeństwa europejskiego

   W odpowiedzi na interpelację pana posła Jerzego Jaskierni z dnia 11 grudnia 1998 r. w sprawie roli OBWE w zapewnieniu bezpieczeństwa europejskiego, wyjaśniam, co następuje:

   ˝Jak rząd ocenia prezydencję polską w OBWE?˝

   Aktywna i skuteczna postawa Polski w przewodnictwie OBWE przyczyniła się do korzystnych przemian demokratyzacyjnych na całym obszarze objętym działalnością Organizacji, a w szczególności w krajach powstałych w wyniku rozpadu ZSRR. Działaliśmy też aktywnie na rzecz wygaszenia konfliktów lub utrzymania kruchego pokoju w takich rejonach jak Kosowo, Zakaukazie, Tadżykistan, Albania, Mołdawia. Podjęliśmy szereg działań mających na celu promocję demokracji w Bośni i Hercegowinie, Chorwacji, na Słowacji i Białorusi. OBWE pod polskim przewodnictwem była obecna i spełniała ważną rolę moderatora w krajach bałtyckich i na Ukrainie.

   Osiąganiu powyższych celów służyły rozliczne inicjatywy przewodniczącego, takie jak otwarcie kilku nowych biur i reprezentacji OBWE w terenie, wizyty składane praktycznie we wszystkich miejscach konfliktowych, mediacje i negocjacje pomiędzy stronami konfliktu (z bezpośrednim udziałem przewodniczącego lub przy pomocy wyspecjalizowanych instytucji OBWE), inicjatywy podejmowane na forum Stałej Rady OBWE w Wiedniu.

   Podczas całego roku 1998 występowały ścisłe powiązania między wchodzeniem do NATO a przewodnictwem OBWE. Nasza aktywność w OBWE była czynnikiem komplementarnym wobec starań akcesyjnych do struktur euroatlantyckich. Przez cały czas na bieżąco informowaliśmy struktury NATO o naszych poczynaniach i o całej działalności Organizacji. Wykorzystywaliśmy możliwości OBWE w zakresie monitoringu dla zapewnienia Sojuszowi jak najpełniejszej wiedzy o sytuacji w Kosowie. W tym regionie doszło też do szerokiej praktycznej współpracy pomiędzy NATO a OBWE.

   Przewodnictwo OBWE było ważnym czynnikiem promocji Polski na forum międzynarodowym. Kierując sprawnie i efektywnie organizacją liczącą 55 państw, wypracowując trudne niejednokrotnie decyzje, udowodniliśmy, że zdolności przywódcze Polski mogą zostać w przyszłości niejednokrotnie wykorzystane. Polska, jako przewodniczący OBWE, była równorzędnym partnerem do rozmów dla państw i organizacji odgrywających decydującą rolę dla bezpieczeństwa całego obszaru od Vancouver do Władywostoku.

   ˝Jak rząd ocenia skuteczność OBWE jako czynnika zapewnienia bezpieczeństwa na kontynencie europejskim?˝

   OBWE jest integralnym składnikiem obecnego systemu bezpieczeństwa europejskiego, który w istocie opiera się na stopniowo rozwijającej się koncepcji wzajemnie wspierających się instytucji, w tym także NATO, Unii Europejskiej, Rady Europy i organizmów subregionalnych.

   Skuteczność OBWE może być wysoka tylko przy ścisłej współpracy z innymi organizacjami. W okresie polskiego przewodnictwa stało się jasne, że współpraca z NATO w kwestii Kosowa zwiększyła skuteczność Organizacji. Udział w Grupie Kontaktowej, który wywalczyła polska prezydencja, pozwolił na wykorzystanie wpływu i znaczenia zgodnego działania wielkich mocarstw. Współpraca z Unią Europejską pozwoliła zainicjować i zrealizować propozycję powołania do życia Grupy Przyjaciół Albanii i tym samym przyczynić się do stabilizowania tego kraju. Oczywiście OBWE podejmowała też samodzielnie szereg inicjatyw np. na obszarze b. ZSRR, w tym w Azji Środkowej i na Zakaukaziu, i tam przyczyniała się do zapobiegania konfliktom i do zbliżania tych krajów do europejskiego życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego. Istotne były wysiłki OBWE w dziedzinie ochrony praw człowieka i utrwalania demokracji, często we współpracy z Radą Europy. To, co różni OBWE od Rady Europy, to podporządkowanie problematyki praw człowieka działaniom na rzecz zapobiegania konfliktom.

   W sumie kluczowym słowem dla siły i skuteczności OBWE jest mądra komplementarność w stosunku do innych organizacji. Komplementarność rozumiana jako współpraca na zasadach partnerstwa, bez hierarchizacji, między instytucjami, które zajmują się bezpieczeństwem. Wychodziliśmy bowiem z założenia, że żadna organizacja nie jest w stanie sama zapewnić dobrego funkcjonowania systemu bezpieczeństwa.

   ˝Czy można prognozować większą niż obecnie rolę OBWE w zapewnieniu bezpieczeństwa europejskiego?˝

   Zwiększenie roli OBWE w zapewnieniu bezpieczeństwa europejskiego jest możliwe przede wszystkim poprzez rozwijanie instrumentarium działania tej Organizacji, a nie poprzez formalizowanie jej funkcjonowania i roli w Europie. Można zwiększyć skuteczność OBWE w rozwiązywaniu konfliktów lokalnych, choć należy liczyć się z pewnymi ograniczeniami. Wynikają one m.in. z ogólnej słabości współczesnych struktur międzynarodowych. Państwa nie chcą pozbywać się swoich atrybutów suwerenności i często zastrzegają sobie w praktyce margines dowolności w realizowaniu przyjętych na siebie zobowiązań (choć zazwyczaj głoszą coś innego), dlatego gdy przychodzi do konieczności jasnego rozstrzygania konkretnych spraw trudno jest uzyskać consensus w gronie 55 państw. Jeśli więc nie ma zgody w gronie 55 państw, łatwiej jest podjąć skuteczne działania bardziej jednolitym organizacjom takim jak NATO czy UE. Ogranicznikiem jest także rosnąca niechęć parlamentów do zwiększania wydatków na organizacje i działania wielostronne. Jest to niedobra tendencja, chociaż należy hamować biurokratyczne przerosty w organizacjach międzynarodowych. Tej ostatniej sprawy skutecznie w OBWE pilnowaliśmy.

   OBWE może jednak robić przede wszystkim to, czego nie może ani NATO, ani UE, ani RE, może np. działać na obszarze b. ZSRR, czego w praktyce nie może robić NATO, może dawać zwaśnionym krajom, jak np. Azerbejdżanowi i Armenii poczucie obiektywnego stosunku do ich problemów i postulatów, a także równego traktowania w toku rokowań. Może podjąć konkretne działania jak np. w Kosowie, oferując wysoce wyspecjalizowany instrument weryfikacji lub nadzoru. Być może niedługo OBWE będzie to robić w Górskim Karabachu.

   ˝Jak rząd ocenia skuteczność OBWE w rozwiązywaniu konfliktów lokalnych?˝

   OBWE dysponuje dosyć szerokim wachlarzem środków politycznych i dyplomatycznych, które umożliwiają podjęcie i przeprowadzenie skutecznych działań na rzecz utrzymania lub przywrócenia pokoju. Są to przede wszystkim różnego rodzaju misje w regionach konfliktowych, osobiści przedstawiciele przewodniczącego OBWE do rozwiązywania konfliktu, działalność wyspecjalizowanych instytucji OBWE takich jak Wysoki Komisarz ds. Mniejszości Narodowych, Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka, Rzecznik OBWE ds. Wolności Mediów, czy wreszcie rola przewodniczącego Organizacji.

   W czasie naszego przewodnictwa staraliśmy się podchodzić praktycznie do problematyki rozwiązywania konfliktów regionalnych, rozwijając systemy wczesnego ostrzegania. Mobilizowaliśmy inne organizacje międzynarodowe oraz międzynarodowe instytucje finansowe. Staraliśmy się, aby doświadczenia OBWE w dziedzinie zapobiegania konfliktom stawały się istotnym i skutecznym składnikiem ogólnych wysiłków społeczności międzynarodowej w zapobieganiu konfliktom i we wczesnym ostrzeganiu.

   Podstawowym elementem zapewnienia skuteczności jest jednak potrzeba generowania woli politycznej państw niezbędnej do podejmowania wspólnych akcji. Polskie przewodnictwo stymulowało rozwój dialogu na forum OBWE we wszystkich kwestiach związanych z bezpieczeństwem europejskim, widząc w Organizacji istotny potencjał ˝politycznego forum dyskusyjnego˝, uzupełniający i wzmacniający jej praktyczny wkład w zapobieganie konfliktom.

   ˝Czy oparcie architektury bezpieczeństwa europejskiego na NATO jest jedynym racjonalnym rozwiązaniem, czy też godne rozważenia są również inne koncepcje systemu bezpieczeństwa, m.in. nawiązujące do większej roli OBWE?˝

   Pytanie o architekturę bezpieczeństwa europejskiego i rolę w niej OBWE i NATO jest zagadnieniem zarówno teoretycznym, jak i praktycznym. Jest ono przedmiotem ożywionych dyskusji i prac nad Kartą Bezpieczeństwa Europejskiego, które prowadzimy w Wiedniu. Polak będzie w 1999 r. jednym z trzech koordynatorów tych prac. Powszechną wolą jest zakończenie tych rokowań jesienią 1999 r. na szczycie w Istambule. Negocjacje idą w kierunku zasad i form współpracy wspomnianych wzajemnie wspierających się instytucji bezpieczeństwa europejskiego oraz ustalenia wspólnej strategii państw OBWE wobec nowych wyzwań współczesności w Europie.

   Nie odnotowujemy obecnie skrajnych tendencji do oparcia bezpieczeństwa europejskiego wyłącznie o NATO czy też wyłącznie o OBWE, choć w tej drugiej kwestii pojawiają się takie głosy wśród niektórych rosyjskich sił politycznych. Zwycięża podejście realistyczne polegające na odrzuceniu hierarchizacji stosunków między strukturami bezpieczeństwa, powrotu do koncepcji ˝koncertu˝ wielkich mocarstw poprzez tworzenie ˝mini Rady Bezpieczeństwa˝ w OBWE. Koncentrujemy się na sposobie realizacji wspólnych wartości, wyznaczaniu wspólnych celów i sposobów ich wcielania w życie.

   W takim właśnie kontekście lokujemy nasze przekonanie, że NATO jest podstawowym czynnikiem stabilizacji w Europie, i zachęcamy Sojusz do pragmatycznej współpracy z OBWE i Unią Europejską. Jednocześnie chcemy zapewnić odpowiedni udział wielkich mocarstw, w tym Rosji, w kształtowaniu europejskiego bezpieczeństwa, przy założeniu, że średnie i mniejsze państwa nie będą poszkodowane w takim procesie. Specyfiką naszego podejścia jest silne eksponowanie roli subregionalnych struktur takich jak Rada Państw Morza Bałtyckiego (RPMB) w stabilizowaniu całego kontynentu. Dążymy do odzwierciedlenia tego w przyszłej Karcie Bezpieczeństwa Europejskiego.

   Świadomie nie używamy zwrotu ˝architektura bezpieczeństwa europejskiego˝, gdyż zakłada on sztywną konstrukcję, być może hierarchizację składowych elementów, np. w postaci kopuły złożonej z odpowiednio zmienionej OBWE. Naszą ideą jest elastyczność, chodzi nam o budowanie raczej kooperatywnego bezpieczeństwa, czyli rozwijanie współpracy, formułowanie kodeksów postępowania itd., a nie tworzenie gorsetów, w których trudno byłoby się poruszać.

   ˝Jaki jest stosunek państw członkowskich OBWE do podnoszonych tu zagadnień?˝

   Pytanie to wymagałoby oddzielnego i obszernego studium. W skrócie można jednak powiedzieć, że idea pragmatycznego podejścia polegająca na współpracy zdobywa sobie coraz bardziej rację bytu. Rosja stopniowo wycofała się z wizji OBWE jako organizacji bezpieczeństwa zbiorowego, której wykonawczymi ramionami byłyby NATO i WNP. Była to idea nie do przyjęcia dla nas i znakomitej większości państw OBWE. Niewątpliwie Rosja i Francja nadal widzą w OBWE organizację, która powinna być potwierdzona traktatem międzynarodowym na wzór Karty NZ. W tej kwestii także nie ma zgody, natomiast zarysowuje się zgodność co do tzw. platformy kooperatywnego bezpieczeństwa, jako strategii współdziałania w sferze bezpieczeństwa, oraz co do zasad współpracy organizacji międzynarodowych. Oczywiście różnice interesów państw są znane, często o znaczeniu lokalnym, np. państwa śródziemnomorskie chcą zwrócenia większej uwagi na ich region, podobnie ma się rzecz z Azją Środkową czy Zakaukaziem. Kilka państw wysuwa tezę, iż jedne konflikty są przedmiotem większego zainteresowania, np. Kosowo, a inne, jak np. w Gruzji czy Mołdawii, są ˝zapomniane˝. Domagają się więc postanowień, które koncentrowałyby OBWE bardziej na ich problemach.

   Takie i inne kwestie oraz różnice zdań pojawiają się w toku intensywnych negocjacji nad Kartą Bezpieczeństwa Europejskiego. Polska zamierza aktywnie w tych pracach uczestniczyć, aby promować swoje interesy, a jednocześnie włączyć się w nurt rozwiązań ogólnoeuropejskich.

   Minister

   Bronisław Geremek

   Warszawa, dnia 4 stycznia 1999 r.