Debaty sejmoweSzosta Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie wzrostu deficytu rachunku obrotów bieżących

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na pismo z dnia 2 grudnia 1999 r., znak SPS-0202-2904-99, przedstawiam poniżej odpowiedź, opracowaną wspólnie z Ministerstwem Finansów, na interpelację posła Stanisława Steca w sprawie wzrostu deficytu rachunku obrotów bieżących.

   1. Narastający od 1996 r. deficyt na rachunku obrotów bieżących spowodowany był gwałtownym wzrostem deficytu obrotów towarowych (z 1,8 mld USD w 1995 r. do 13,7 mld USD w 1998 r.), który wynikał ze znacznie większego tempa wzrostu importu niż eksportu. Biorąc pod uwagę fakt, że od 1994 r. ok. 80% importu Polski stanowi import zaopatrzeniowy i inwestycyjny, wysokie tempo wzrostu importu należy uznać za zjawisko normalne dla szybko rozwijającej się gospodarki polskiej.

   Obserwowany w bieżącym roku spadek eksportu towarów związany jest w znacznym stopniu z reperkusjami kryzysu rosyjskiego oraz wolniejszym, niż oczekiwano, ożywieniem gospodarczym w krajach Unii Europejskiej. Utrata rynków wschodnich oraz mniejszy popyt na polskie towary ze strony państw zachodnioeuropejskich, a szczególnie Niemiec, doprowadziły do spadku polskiego eksportu, któremu nie towarzyszył adekwatny spadek importu.

   Wzrost deficytu obrotów bieżących w okresie pierwszych dziesięciu miesięcy 1999 r. w stosunku do analogicznego okresu roku poprzedniego spowodowany jest przede wszystkim zmniejszeniem się nadwyżki salda niesklasyfikowanych obrotów bieżących (o 2,0 mld USD) oraz znacznym wzrostem deficytu w wymianie usług (o 1 mld USD). Biorąc pod uwagę charakter pozycji ˝saldo niesklasyfikowanych obrotów bieżących˝, należy liczyć się z jego dalszym zmniejszaniem się w przyszłości, co jest naturalnym procesem wynikającym przede wszystkim z wyrównywania się cen w Polsce i Niemczech oraz zmniejszania się obrotów na polskich bazarach i targowiskach.

   2. Analizujące sytuację płatniczą kraju, niezmiernie ważna jest struktura finansowania deficytu na rachunku obrotów bieżących. W bieżącym roku, podobnie jak w latach poprzednich, głównym źródłem finansowania deficytu obrotów bieżących jest napływ kapitału w formie inwestycji bezpośrednich oraz kredytów o terminie spłaty powyżej jednego roku, a więc kapitału o charakterze długoterminowym.

   Jednym z najważniejszych czynników wpływających na decyzje inwestorów zagranicznych o inwestowaniu lub wycofywaniu swoich kapitałów z rynku jest ich zaufanie do gospodarki. W ostatnich latach zaufanie inwestorów zagranicznych do gospodarki polskiej wyraźnie wzrasta. Paradoksalnie kryzysy gospodarcze, jakie miały miejsce w ostatnich latach (czeski, azjatycki i rosyjski), wzmocniły zaufanie inwestorów zagranicznych do gospodarki polskiej. Inwestorzy zagraniczni potraktowali te kryzysy jako sprawdzian kondycji gospodarczej Polski, który nasz kraj przeszedł pomyślnie. Potwierdzeniem tego jest podniesienie w br. przez agencje ratingowe oceny wiarygodności kredytowej Polski. Podstawowe wskaźniki makroekonomiczne świadczą o pozytywnych tendencjach w polskiej gospodarce:

   - wysokie tempo wzrostu gospodarczego (rzędu 5-6% rocznie w latach 1994-1998), któremu towarzyszy malejąca inflacja i ograniczenie deficytu budżetowego,

   - utrzymywanie się wysokiej dynamiki inwestycji (wzrost rzędu 14-22% średniorocznie w latach 1995-1998),

   - wzrost rezerw dewizowych państwa zarówno w wielkościach nominalnych (z 6,0 mld USD w 1994 r. do 27,4 mld USD w 1998 r.), jak i w relacji do średniomiesięcznej wartości importu (z 4,1 w 1994 r. do 7,5 w 1998 r.),

   - korzystna struktura napływu kapitału zagranicznego, w którym przeważający udział ma kapitał o charakterze długoterminowym (powyżej 60%),

   - stabilna waluta, która obroniła swoją pozycję zarówno w czasie kryzysu w Czechach, jak i podczas kryzysu rosyjskiego.

   3. Niższe wskaźniki gospodarcze w 1999 r. w stosunku do odnotowanych w 1998 r. (przede wszystkim niższe tempo wzrostu gospodarczego, spadek eksportu i wzrost deficytu obrotów bieżących) są odbiciem pogorszenia się warunków zewnętrznych (wspomniane już kryzysy rosyjski, azjatycki i czeski). Dla inwestorów zagranicznych fakt ten nie jest zaskoczeniem, ponieważ negatywne skutki kryzysu rosyjskiego odczuły także gospodarki państw wysoko rozwiniętych.

   W kontekście wydarzeń zachodzących w otoczeniu zewnętrznym Polski należy stwierdzić, że polska gospodarka skutecznie przeciwstawia się tym niekorzystnym uwarunkowaniom. Jest to wynikiem stałego postępu reform gospodarczych, które wzmacniają jej struktury i pozwalają na elastyczne reagowanie na zjawiska zachodzące w otoczeniu zewnętrznym. Służą temu: przeprowadzane reformy systemowe, proces prywatyzacji i restrukturyzacji przemysłu, zmiany w polskim prawie polegające na dostosowaniu go do standardów obowiązujących w państwach OECD i Unii Europejskiej.

   Obecne działania rządu, polegające na zwiększeniu restrykcyjności polityki budżetowej, są wyrazem reagowania na procesy zachodzące w gospodarce i mają na celu zapewnienie utrzymania długotrwałego wzrostu gospodarczego, przy równoczesnym zachowaniu równowagi w gospodarce.

   Zgodnie z przyjętą przez rząd ˝Strategią finansów publicznych i rozwoju gospodarczego - Polska 2000-2010˝ deficyt budżetowy będzie systematycznie ograniczany i w 2003 r. budżet zostanie zbilansowany. Skutkiem tego będzie ograniczenie presji na wzrost importu.

   Realizowane programy restrukturyzacji i prywatyzacja prowadzą do poprawy konkurencyjności polskiej gospodarki, która tym samym będzie mogła w lepszy sposób sprostać rosnącej konkurencji na rynkach międzynarodowych. Stanowi to także jedyny sposób trwałego zniwelowania istniejących dysproporcji pomiędzy poziomem polskiego eksportu i importu oraz poprawy sytuacji na rachunku obrotów bieżących bilansu płatniczego.

   4. Mimo że narastający deficyt wymiany towarowej generowany jest głównie przez wzrost importu, to ze względu na występujące uwarunkowania rozwojowe i rynkowe, towarzyszące procesowi transformacji gospodarczej, nie wydaje się możliwe ani też uzasadnione wprowadzenie radykalnych ograniczeń importowych o szerokim zasięgu przedmiotowym. Ograniczenia takie byłyby szczególnie niepożądane w sferze importu inwestycyjnego i przeważającej części importu zaopatrzeniowego. Wprowadzenie ograniczeń w imporcie utrudniają lub wręcz uniemożliwiają przyjęte przez Polskę zobowiązania międzynarodowe, wynikające z naszego członkostwa w organizacjach międzynarodowych (w tym przede wszystkim w WTO i OECD) oraz z postanowień Układu Europejskiego obowiązującego od 1994 r.

   5. Układ Europejski, który wszedł w życie w dniu 1 lutego 1994 r., przewidywał zasadę asymetrii, na podstawie której Wspólnota zniosła znacznie wcześniej ograniczenia w dostępie do swojego rynku. Układ uwzględnił także klauzule jednostronne przewidziane dla Polski jako partnera gospodarczo słabszego:

   - klauzula restrukturyzacyjna (art. 28 Układu), na mocy której Polska mogła podnieść stawki celne na towary przemysłowe pochodzące ze Wspólnoty, jeśli ich import zagraża sektorom podlegającym restrukturyzacji. Dla przykładu: Polska skorzystała z tej możliwości, utrzymując stawki celna na paliwa (restrukturyzacja sektora paliwowego) oraz stal (restrukturyzacja sektora stalowego) ponad okres przewidziany w Układzie Europejskim,

   - klauzula związana z zakładaniem przedsiębiorstw z krajów UE w Polsce (art. 50),

   - klauzula dotycząca stosowania ograniczeń w obrocie dewizowym (art. 62); Polska znosi ograniczenia w prawie dewizowym, gdyż przystępując w 1996 r. do OECD zobowiązaliśmy się m.in. do stopniowego znoszenia ograniczeń dewizowych w zakresie przepływu kapitału. Do dnia dzisiejszego obowiązują ograniczenia dotyczące: nabywania przez rezydentów za granicą krótkoterminowych papierów wartościowych oraz pochodnych instrumentów finansowych; emitowania, wprowadzania do obrotu oraz plasowania przez rezydentów za granicą instrumentów określonych powyżej; nabywania w kraju przez nierezydentów krótkoterminowych papierów wartościowych oraz pochodnych instrumentów finansowych.

   Ponadto w Układzie przewidziano tzw. dwustronne klauzule ochronne:

   - klauzula ochronna w handlu rolnym (art. 21),

   - klauzula antydumpingowa (art. 29),

   - ogólna klauzula ochronna oparta na art. XIX GATT (art. 30),

   - klauzula o zapobieganiu niedoborom na rynku krajowym (art. 31),

   - klauzula ˝Ogólne wyjątki˝ (art. 35),

   - klauzula o przeciwdziałaniu zakłóceniom w bilansie płatniczym (art. 64); rząd wprowadził w latach 1994-1996 specjalny podatek importowy od towarów sprowadzanych lub nadsyłanych z zagranicy (6% w 1994 r., 5% w 1995 r., 3% w 1996 r.).

   Zastosowanie powyższych klauzul przez którąkolwiek ze stron obwarowane jest jednak licznymi zastrzeżeniami.

   Podstawę prawną do podejmowania przez stronę polską odpowiednich działań w zakresie ochrony rynku, przewidzianych m.in. w Układzie Europejskim, stworzyły niżej wymienione ustawy, które weszły w życie z dniem 1 stycznia 1998 r.:

   - ustawa z dnia 11 grudnia 1997 r. o ochronie przed nadmiernym przywozem towarów na polski obszar celny,

   - ustawa z dnia 11 grudnia 1997 r. o ochronie przed przywozem na polski obszar celny towarów po cenach dumpingowych,

   - ustawa z dnia 11 grudnia 1997 r. o ochronie przed nadmiernym przywozem na polski obszar celny niektórych towarów tekstylnych i odzieżowych.

   W Ministerstwie Gospodarki trwają obecnie prace nad projektem ustawy o ochronie przed nadmiernym importem towarów subsydiowanych.

   Ponadto w Ministerstwie Gospodarki utworzono z dniem 1 grudnia 1998 r. Departament Postępowań Ochronnych, którego zadaniem jest m.in. prowadzenie spraw związanych z postępowaniami ochronnymi podejmowanymi przez stronę polską w celu ochrony interesów krajowych przedsiębiorców oraz współdziałanie z polskimi przedsiębiorcami i ich organizacjami w postępowaniach podjętych przeciwko polskiemu eksportowi. W oparciu o ww. regulacje strona polska podjęła odpowiednie kroki w kierunku ochrony swojego rynku przed nadmiernym importem z UE, dla przykładu: podniesiono stawkę celną na importowany jogurt (wycofanie preferencji), wszczęto postępowania ochronne przed nadmiernym importem blach powlekanych oraz używanych ciągników rolniczych. Zwrócono się także do strony unijnej z wnioskiem o wyjaśnienie kwestii subsydiowania przez UE elementu rolnego w towarach przemysłowych eksportowanych do Polski.

   Z drugiej strony usilnie zabiegamy we wszelkiego rodzaju kontaktach z Komisją Europejską (w tym z organami Stowarzyszenia takimi jak Komitet Stowarzyszenia czy Podkomitet ds. Handlu i Przemysłu) oraz z krajami członkowskimi, aby Unia Europejska nie stosowała środków ochronnych lub antydumpingowych wobec polskich towarów, tam gdzie istnieją po temu przesłanki, motywując to m.in. naszym niekorzystnym bilansem handlowym.

   Mając świadomość konieczności podejmowania działań w zakresie ochrony polskiego rynku przed nadmiernym lub nieuczciwym importem, Ministerstwo Gospodarki stoi na stanowisku, że działania w zakresie poprawy bilansu obrotów bieżących powinny koncentrować się w pierwszym rzędzie na aktywizacji polskiego eksportu.

   6. Problematyka handlu zagranicznego jest jedną z ważniejszych, jakie podejmuje w ostatnim okresie rząd RP. Potwierdzeniem tego jest przyjęcie przez Radę Ministrów kilku podstawowych dokumentów określających podstawy polityki proeksportowej: ˝Koncepcja średniookresowego rozwoju gospodarczego kraju do 2002 r.˝, ˝Ocena sytuacji i propozycje działań dla polepszenia sytuacji w handlu zagranicznym Polski˝, ˝Kierunki działań rządu wobec małych i średnich przedsiębiorstw˝, a także ˝Strategia KUKE SA na lata 1999-2002˝ - jako dokument uzupełniający.

   Realizacja działań przewidzianych w dokumencie ˝Ocena sytuacji i propozycje działań dla polepszenia sytuacji w handlu zagranicznym Polski˝ powinna przyczynić się do poprawy sytuacji w polskim handlu zagranicznym. Obok intensyfikacji i wzmocnienia prowadzonych przez Ministerstwo Gospodarki działań w zakresie promocji gospodarczej przewiduje się prowadzenie działań o charakterze traktatowym oraz w zakresie finansowych i celnych instrumentów wspierania eksportu. O dokumencie tym oraz aktualnych i przewidywanych proeksportowych działaniach Ministerstwa Gospodarki informowaliśmy pana posła w odpowiedzi na pana interpelację z dnia 14 września 1999 r. Rozumiem, że informacje te uszły uwadze pana posła, dlatego też pozwolę sobie przypomnieć, że Ministerstwo Gospodarki, w ramach opracowanego wspólnie z Ministerstwem Finansów Programu wdrożenia finansowych instrumentów wspierania eksportu, prowadzi prace związane z usprawnieniem finansowych i celnych instrumentów wspierania eksportu, takich jak:

   - gwarantowane przez skarb państwa ubezpieczenia kredytów eksportowych,

   - dopłaty do oprocentowania kredytów eksportowych ze środków publicznych,

   - poręczenia i gwarancje na finansowanie przedsięwzięć eksportowych,

   - rządowe kredyty na eksport towarów i usług, związane z elementem pomocy,

   - finansowanie kredytów eksportowych dla podmiotów krajowych.

   Należy przy tym zauważyć, że w chwili obecnej finansowe instrumenty wspierania eksportu wykorzystywane są przez polskich eksporterów w niewielkim zakresie. W Ministertstwie Gospodarki trwają prace związane z projektem ustawy zmieniającej ustawę z dnia 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez skarb państwa oraz niektóre osoby prawne oraz nowelizacją ustawy z dnia 5 stycznia 1995 r. o zmianie ustawy o dopłatach do oprocentowania niektórych kredytów bankowych.

   Jednocześnie informuję, że równolegle Ministerstwo Finansów prowadzi prace nad przygotowaniem nowych rozwiązań prawnych związanych z wdrażaniem lub doskonaleniem finansowych instrumentów wspierania eksportu:

   - gwarantowane przez skarb państwa ubezpieczenia kredytów eksportowych - trwają prace nad nowelizacją ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Nowelizacja zakłada rozszerzenie zakresu działalności KUKU SA o takie instrumenty, jak: gwarancje przetargowe, gwarancje wykonania i dobrego wykonania oraz gwarancje dla bezpośrednich inwestycji dokonywanych przez polskich inwestorów za granicą;

   - wspieranie i ubezpieczanie finansowania eksportu w oparciu o stałą stopę oprocentowania CIRR - Ministerstwo Finansów podjęło prace nad opracowaniem założeń do ustawy;

   - zwiększenie zakresu gwarantowanych przez skarb państwa ubezpieczeń w eksporcie dla kredytów do 2 lat z krajów spoza OECD - projekt Ministerstwa Finansów skierowano do Rady Ministrów (po uwagach Centrum Legislacyjnego Rządu).

   Przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 14 września 1999 r. ˝Strategia KUKE SA na lata 1999-2002˝ przewiduje rozwój działalności KUKE SA, w tym modyfikację i wprowadzanie nowych produktów (ubezpieczenia kosztów wejścia na rynki zagraniczne, gwarancje dla banków finansujących kredyt dostawcy, gwarancje w zakresie produkcji towarów przeznaczonych na eksport, gwarancje potwierdzenia akredytyw, gwarancje celne przy procedurze uszlachetnienia czynnego, ubezpieczenia inwestycji, ubezpieczenia różnic kursowych, ubezpieczenia kontraktów eksportowych od ryzyka handlowego dłużników niepublicznych z krajów spoza OECD), rozszerzenie działalności marketingowej, współpracy międzynarodowej i współpracy z bankami.

   7. Odnosząc się do działalności promocyjnej Ministerstwa Gospodarki, chciałbym przypomnieć, że podstawową jej formą jest działalność targowo-wystawiennicza. Prace związane z opracowaniem zasad i listy międzynarodowych imprez targowo-wystawienniczych w latach 2000-2002, w których udział objęty jest dofinansowaniem ze środków na promocję eksportu, znajdujących się w budżecie Ministerstwa Gospodarki (o których informowałem w odpowiedzi na poprzednią interpelację), zostały zakończone. Lista ta stworzona została po raz pierwszy z tak znacznym wyprzedzeniem, co umożliwi przedsiębiorstwom planowanie swojego udziału w zagranicznych targach, wspartego dofinansowaniem Ministerstwa Gospodarki. Na zasadach priorytetowych - poprzez przyjęcie wyższej ryczałtowej kwoty refundacji przypadającej na 1 m2 powierzchni wystawienniczej - rozpatrywane będą wnioski małych i średnich przedsiębiorstw (pełna informacja na ten temat w załączeniu)*).

   Zakładamy dalszy rozwój działalności promocyjnej podległych ministrowi gospodarki wydziałów ekonomiczno-handlowych ambasad. Konieczne jest wzmocnienie kadrowe, sprzętowe i finansowe działalności w zakresie promocji gospodarczej realizowanej przez polskie placówki w krajach o priorytetowym znaczeniu dla interesu gospodarczego kraju. Zakładamy istotne rozszerzenie współpracy Ministerstwa Gospodarki i Ministerstwa Spraw Zagranicznych, m.in. w realizacji ważnych działań promocyjnych, w związku z wejściem w życie w dniu 1 października 1999 r. zarządzenia nr 1 ministra gospodarki i ministra spraw zagranicznych z dnia 3 sierpnia 1999 r. w sprawie zadań i organizacji placówek ekonomiczno-handlowych za granicą.

   Rozpoczęto prace nad stworzeniem nowoczesnego, opartego o platformę internetową Teleinformatycznego Systemu Promocji Eksportu Ministerstwa Gospodarki, który umożliwi bezpośredni, natychmiastowy dostęp do aktualnych informacji gospodarczych. System zawierał będzie oferty eksportowe, inwestycyjne, kooperacyjne firm polskich, informacje ekonomiczno-handlowe o charakterze makroekonomicznym, napływające do Polski oferty eksportowe i oferty wyszukiwane (przez system) w międzynarodowych bazach danych dostępnych za pośrednictwem Internetu. System ten tworzony jest przede wszystkim z myślą i na potrzeby małych i średnich przedsiębiorstw, dla których poważną barierą w rozwoju eksportu jest brak szybkiej i aktualnej informacji gospodarczej.

   Równolegle z działaniami o charakterze systemowym Ministerstwo Gospodarki oraz WEH podejmują na bieżąco działania w zakresie poszukiwania możliwości eksportowych konkretnych branż i produktów na poszczególnych rynkach. W ostatnim okresie dotyczą one m.in.:

   - wprowadzenia polskiego mięsa na rynki Japonii, Tajwanu i Korei Płd.,

   - szukania rynków zastępczych na Bliskim Wschodzi i w Afryce dla eksportu wypartego z rynku rosyjskiego,

   - silnego lobbingu dla wprowadzenia sera na rynek amerykański,

   - podjęcia działań antydumpingowych przeciwko niektórym firmom koreańskim i tajwańskim,

   - eksportu węgla do Izraela.

   Z wyrazami szacunku

   Podsekretarz stanu

   Tadeusz Donocik

   Warszawa, dnia 7 stycznia 2000 r.