Debaty sejmoweSzosta Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie kryzysu sądownictwa

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją posła na Sejm RP Bogdana Lewandowskiego w sprawie kryzysu sądownictwa (sygn. SPS-0202-2636/99) uprzejmie wyjaśniam, co następuje:

   Stan sądownictwa powszechnego w Rzeczypospolitej Polskiej jest nie tylko przedmiotem szeregu analiz prowadzonych w Ministerstwie Sprawiedliwości, ale także był i niejednokrotnie jeszcze będzie przyczyną istotnych decyzji Rady Ministrów.

   Niezależnie od dezyderatów uchwalonych przez Konferencję Sędziów Polskich, odbytą w dniach 27-29 września 1999 r., na wniosek ministra sprawiedliwości były i są podejmowane działania, które powinny prowadzić do stopniowej poprawy kondycji sądownictwa.

   Wypada przypomnieć, że przełom roku 1989 zaowocował w sądownictwie rzeczywistymi gwarancjami dla niezależności sądów i niezawisłości sędziów, powstaniem samorządu sędziowskiego, wprowadzeniem zasady stanowiącej, że Polska jest demokratycznym państwem prawnym. Niestety, nie spełniły się jednak nadzieje, że automatycznie zaowocuje to usprawnieniem pracy sądów.

   Przez dziesięciolecia sądownictwo było niedoinwestowane. W efekcie tych zaniedbań mamy niewystarczającą i przestarzałą infrastrukturę. Od wielu lat rozszerza się zakres i liczba spraw, którymi zajmują się sądy. Ponadto po 1989 r. wprowadzono międzynarodowe standardy dotyczące gwarancji procesowych dla stron - i słusznie, ale niestety pominięto kwestię sprawności postępowania. Do roku 1998 przyrostowi zadań nie towarzyszyły proporcjonalnie zwiększone nakłady finansowe.

   W istocie sądownictwo przeżywa poważne trudności. Są one jednak konsekwencją wieloletnich zaniedbań i nie powstały pod rządami koalicji Akcji Wyborczej Solidarność i Unii Wolności. To właśnie obecny rząd rozpoczął proces kompleksowych zmian. Wymaga podkreślenia, że realny wzrost środków budżetowych przeznaczonych na wymiar sprawiedliwości nastąpił dopiero w 1999 r.

   W pełni zgadzam się, że kompleksowy program naprawczy sądownictwa powszechnego powinien być realizowany z udziałem środowiska sędziowskiego. Udział środowiska sędziowskiego w przygotowaniu takiego programu gwarantuje współdziałanie ministra sprawiedliwości z konstytucyjnym organem, jakim jest Krajowa Rada Sądownictwa, będąca rzeczywistą reprezentacją środowiska sędziowskiego, poszerzoną o przedstawicieli Sejmu i Senatu oraz prezydenta Rzeczypospolitej.

   Poza tym z największą uwagą analizowane są wszystkie istotne propozycje środowiska sędziowskiego, wynikające z indywidualnych inicjatyw sędziów, wnioski prezesów sądów, przedstawiane na odbywających się w Ministerstwie Sprawiedliwości konferencjach, a także wyrażane przez różne gremia sędziowskie, w tym także materiały z przebiegu Konferencji Sędziów Polskich.

   Problemy sądownictwa wynikające z wieloletnich zaniedbań i jednoczesnego zwiększania zadań wymiaru sprawiedliwości spowodowały, że Ministerstwo Sprawiedliwości musiało podjąć w sposób kompleksowy i przemyślany działania usprawniające na kilku polach. Po pierwsze: uporządkować prawo, dostosowując je do przemian społecznych i gospodarczych, wymogów nowej konstytucji oraz prawa Unii Europejskiej. Po drugie: zatrzymać odpływ doświadczonych urzędników administracyjnych z sądów i prokuratur. Po trzecie: uzupełnić niedobory kadrowe w sądownictwie. Po czwarte: zapewnić sądom i prokuraturom odpowiednią bazę lokalową. Wreszcie po piąte: przygotować takie zmiany systemowe, które umożliwią usprawnienie postępowania sądowego.

   Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało pakiet legislacyjny obejmujący ok. 30 ustaw, w tym tak fundamentalne ustawy, jak nową ustawę o ustroju sądów powszechnych, nowy Kodeks karny skarbowy, nowy Kodeks spółek handlowych, nową ustawę o tzw. uproszczonym i przyspieszonym postępowaniu w sprawach cywilnych, nową ustawę o tzw. uproszczonym i przyspieszonym postępowaniu w sprawach karnych, nowelizację ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, nowelizację kodeksów karnych, nowelizację ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

   Ministerstwo Sprawiedliwości opracowało i przeprowadziło przez rząd i parlament ustawę o pracownikach sądów i prokuratury (ustawa weszła w życie z dniem 1 stycznia 1999 r.). Ustawa stworzyła warunki do poprawy - po raz pierwszy od 10 lat - sytuacji finansowej urzędników administracyjnych sądów i prokuratur. W roku 1999 nastąpił ok. 35% wzrost wynagrodzeń pracowników administracyjnych sądów i prokuratur. Zgodnie z ustawą ich przeciętne uposażenie w 2001 r. osiągnie 50% wynagrodzenia sędziów rejonowych. Ustawa służy stworzeniu wysokokwalifikowanego korpusu urzędników sądowych i prokuratorskich. Stanowi jeden z elementów reformy wymiaru sprawiedliwości.

   Dzięki staraniom ministra sprawiedliwości w latach 1998-1999 nastąpił największy od 1991 r. przyrost liczby etatów orzeczniczych w sądownictwie. Wynosi on 549 etatów sędziów, asesorów i aplikantów, w tym 123 dodatkowe etaty orzecznicze w 1998 r. oraz 417 dodatkowych etatów sędziowskich w 1999 r. W budżecie państwa na rok 1999 znalazły się środki na 120 dodatkowych etatów prokuratorskich (największy wzrost od wielu lat), 1388 etatów administracyjnych, 225 etatów dla referendarzy (zupełnie nowa instytucja) oraz 200 etatów dla służby więziennej.

   W wyniku intensywnych działań Ministerstwa Sprawiedliwości nastąpił skokowy - nie notowany dotychczas - przyrost inwestycji w wymiarze sprawiedliwości. W 1999 r. zostało uzyskanych ok. 53 tys. m2 nowych powierzchni (dla porównania w 1997 r.: przyrost 25 tys. m2, w 1998 r.: przyrost 14 tys. m2). Tempo inwestycji w sądownictwie i prokuraturze zostanie utrzymane w 2000 r. Podkreślić trzeba, że w roku 1999 przygotowano odpowiednią bazę lokalową dla połowy tzw. sądów grodzkich. Od 1 stycznia 2000 r. zaczęło działać 201 wydziałów karno-cywilnych, które stanowią podstawę dla przyszłych tzw. sądów grodzkich.

   Uproszczone i przyspieszone procedury w postępowaniu cywilnym i karnym w sprawach drobnych będą zupełnie nowym narzędziem dawanym sędziom i prokuratorom, aby mogli działać szybciej i skuteczniej. Projekt uproszczonych i przyspieszonych procedur cywilnych jest już w Sejmie (druk sejmowy nr 1202) po pierwszym czytaniu, które odbyło się w lipcu ub. r. Byłoby wskazane, aby Sejm zintensyfikował prace nad tą ustawą. Trzeba też dodać, że postulat konferencji sędziów z września 1999 r. o potrzebie opracowania procedur uproszczonych był spóźniony, bo Ministerstwo Sprawiedliwości wcześniej podjęło inicjatywę w tej sprawie.

   Ministerstwo Sprawiedliwości opracowało, a Rada Ministrów zaakceptowała projekt nowej ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych. Wymaga podkreślenia, że projekt ten powstawał przy udziale sędziów zaproszonych do współpracy, w tym także przedstawicieli Krajowej Rady Sądownictwa, następnie poddany opinii Krajowej Rady Sądownictwa. Projekt został już przekazany do Sejmu i w najbliższym czasie odbędzie się pierwsze czytanie.

   Odrębnego omówienia wymaga kwestia, w jaki sposób należy uregulować tryb kształtowania budżetu władzy sądowniczej, tak aby w maksymalnym zakresie, w zgodzie z zasadą jednolitości budżetu państwa, zachować zasadę niezależności władzy sądowniczej. Drogą do osiągnięcia tego celu może być autonomia budżetowa sądownictwa. Trzeba tu jednak dodać, że autonomia budżetowa sądownictwa nie jest wcale powszechną praktyką we współczesnych państwach demokratycznych. Ponadto trzeba dostrzegać ważny problem - komu w systemie organów władzy należałoby powierzyć uprawnienia w zakresie przygotowywania i wykonywania budżetu sądownictwa powszechnego, które - w odróżnieniu od już autonomicznych budżetowo Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego - ma strukturę złożoną i pozbawioną własnego organu zarządzającego. Wiemy również, że pełna autonomia budżetowa sądownictwa na Węgrzech nie spowodowała usprawnienia pracy sądów.

   Przedstawiając powyższe wyjaśnienia, pozostaję w przekonaniu, że postulaty Konferencji Sędziów Polskich zostały sformułowane już w toku realizacji wielu przedsięwzięć odpowiadających ich treści, zaś ostateczne rozwiązanie wielu problemów leży w gestii parlamentu. Jednocześnie proszę pana marszałka o wyrozumiałość wobec niedotrzymania terminu udzielenia odpowiedzi na interpelację, co wynikło z chęci przedstawienia definitywnych decyzji Rady Ministrów dotyczących przyjęcia i skierowania do Sejmu projektu nowej ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych.

   Z poważaniem

   Minister

   Hanna Suchocka

   Warszawa, dnia 24 stycznia 2000 r.