Debaty sejmoweSzosta Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie grobów żołnierskich i pomników wojennych

   Szanowny Panie Marszałku! W nawiązaniu do interpelacji nr 1997 posła na Sejm RP pana Janusza Dobrosza w sprawie grobów żołnierskich i pomników wojennych, z upoważnienia prezesa Rady Ministrów pana Jerzego Buzka, przedkładam poniższe wyjaśnienia.

   Zgodnie z zapisami ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych (DzU nr 39, poz. 311 z późn. zm.) groby i cmentarze wojenne są pod opieką państwa, które ponosi koszty utrzymania ich w należytym stanie. Zwierzchni nadzór nad wykonaniem cytowanej ustawy pełni minister spraw wewnętrznych i administracji, w imieniu którego na bieżąco kwestie te prowadzi Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Wojewoda, jako przedstawiciel rządu w terenie, może powierzyć gminie obowiązek utrzymania grobów i cmentarzy wojennych z jednoczesnym przekazaniem odpowiednich funduszy na ten cel, o ile gmina lub powiat nie przejmą tego obowiązku bezpłatnie. Fundusze na utrzymanie grobów i cmentarzy wojennych przekazuje wojewoda po zawarciu porozumienia z właściwą terytorialnie gminą, która sprawuje bezpośrednią opiekę nad grobami i cmentarzami wojennymi.

   Wszelkie działania związane z usuwaniem aktów wandalizmu i innych zniszczeń, powstałych na cmentarzach wojennych - zgodnie z wymogami konwencji genewskich oraz zawartych przez Polskę umów i porozumień dwustronnych - są podejmowane przez organy administracji rządowej, a ich koszty ponosi skarb państwa. W odniesieniu do pomników niezwiązanych z miejscami pochówku żołnierskiego (np. liczne pomniki wdzięczności Armii Czerwonej, jak ten w Toruniu) decyzje o ustanowieniu, ale również o jego likwidacji, podejmują właściwe rady gminy. Jeżeli podejmowane są decyzje o likwidacji czy rozbiórce pomnika, ich realizacja powinna nastąpić - zgodnie z umowami dwustronnymi - po stosownych konsultacjach z partnerem zagranicznym. Mechanizm ten od kilku lat przynosi pożądane efekty, choć - należy to również stwierdzić - niektóre samorządy lokalne nie stosują się do postanowień umów zawartych przez rząd RP z rządami innych państw. Przyczyną jest najczęściej nieznajomość prawa lub też świadome jego omijanie. Pod tym względem w ostatnich latach nastąpiła jednak wyraźna poprawa działań samorządów lokalnych.

   Rząd pana premiera J. Buzka podjął działania zmierzające do uporządkowania przepisów prawnych regulujących sferę pamięci narodowej. Przepisów, które swymi korzeniami tkwią głęboko w poprzednim systemie i nie odzwierciedlają aktualnych potrzeb w tym zakresie ani też nie gwarantują właściwych mechanizmów ochrony prawnej grobów, cmentarzy wojennych i miejsc pamięci narodowej. MSWiA, przygotowując uchwaloną w maju br. przez Sejm ustawę o ochronie terenów byłych hitlerowskich obozów zagłady, prowadziło równocześnie prace nad projektem rozwiązań prawnych regulujących kompleksowo poruszone przez pana posła problemy. W dniu 29 czerwca br. Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o miejscach pamięci narodowej, który został skierowany do Sejmu.

   Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa jest właściwie jedyną instytucją reprezentującą rząd RP w sprawach grobów, cmentarzy wojennych, miejsc pamięci narodowej - polskiej i innych narodów - na terytorium RP oraz polskich poza granicami kraju. Koordynacja działań w tak specyficznej, traktowanej emocjonalnie i nadzwyczaj konfliktogennej dziedzinie naszego życia społecznego napotyka wiele trudności. Mimo to, mając skromne możliwości personalne (zaledwie 30 etatów) i finansowe, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa z powodzeniem stara się dbać o właściwy stan utrzymania polskich grobów i cmentarzy wojennych rozsianych po całym niemal świecie. Jednak odrabianie zaległości prawie 50 lat pomijania - z przyczyn politycznych - przez władze PRL wielu obszarów pamięci narodowej powoduje szczególną sytuację, którą pogłębiają oczekiwania społeczne. To właśnie proces naprawiania błędów przeszłości, wielość problemów koniecznych do załatwienia i uregulowania powodują, iż niektóre z nich muszą oczekiwać na swoją kolej.

   Na terenie Republiki Federalnej Niemiec istnieje wiele grobów i cmentarzy, na których spoczywają Polacy zamordowani w licznych więzieniach i obozach koncentracyjnych, obozach pracy, oraz żołnierzy polskich poległych w regularnych walkach w ramach jednostek Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (m.in. żołnierzy I Dywizji Pancernej gen. S. Maczka czy Brygady Spadochronowej gen. S. Sosabowskiego) czy też Wojska Polskiego walczącego u boku Armii Czerwonej. Wszystkie te groby są w różnym stanie utrzymania, jednak w zdecydowanej większości nie odbiega on od standardów obowiązujących w Zachodniej Europie. Informacje na ten temat były przekazywane do parlamentu m.in. na ręce marszałka Sejmu, Senatu i poszczególnych parlamentarzystów. Inną kwestią jest natomiast naprawienie zaniedbań wynikłych z braku zainteresowania tymi obiektami ze strony władz PRL. Chodzi tu głównie o cmentarze żołnierzy 1 Dywizji Pancernej, na których widnieją fałszywe dane personalne pochowanych, czy kwestię lokalizacji tych grobów na cmentarzach niemieckich. Działania idące w kierunku naprawienia tego stanu zostały już podjęte we współpracy z władzami niemieckimi. Wymagają jednak bardzo żmudnej pracy dokumentacyjnej (potwierdzenie zgonu i pochówku) wykonywanej we współpracy z archiwami Ministerstwa Obrony Wielkiej Brytanii, które przechowuje akta polskich żołnierzy z Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

   Na podstawie Wspólnego oświadczenia Kohl-Mazowiecki z 14 listopada 1989 r. i zawartego między Rzecząpospospolitą Polską i Republiką Federalną Niemiec w dniu 17 czerwca 1991 r. traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy (ratyfikowany 18 października 1991 r. DzU nr 105, poz. 454) prowadzone są obecnie ekshumacje zwłok żołnierzy niemieckich i budowane cmentarze wojenne, na które przenoszone są szczątki zwłok żołnierzy niemieckich, wydobyte z pierwotnych miejsc pochowania. Wszystkie koszty związane z prowadzeniem ekshumacji, budową cmentarzy oraz ich pielęgnacją pokrywa strona niemiecka.

   Sprawa upamiętnień niemieckich na Opolszczyźnie odnosi się głównie do symbolicznych pomników z I wojny światowej, w niektórych przypadkach rozszerzanych w początku lat dziewięćdziesiątych na poległych podczas II wojny światowej. Pomniki te były odnawiane i stawiane na nowo poza obowiązującym trybem prawnym, co wywoływało emocje miejscowego społeczeństwa. Problem został rozwiązany definitywnie przez komisję powołaną przez wojewodę, biskupa opolskiego i mniejszość niemiecką. W odniesieniu do około połowy przypadków samorządy podjęły uchwały o zmianie formy upamiętnienia (np. usunięcie sformułowań i symboli nawiązujących do SS czy symboliki militarnej). Obecnie nie pojawiają się już nowe, nielegalne upamiętnienia, a emocje wokół sprawy wygasają. Pragnę też dodać, iż były przypadki negatywnego zaopiniowania przez Radę Ochrony Pamięci Walki i Męczeństwa wniosków dot. budowy pomników upamiętniających żołnierzy niemieckich, złożonych przez przedstawicieli mniejszości niemieckiej.

   Sprawę ukraińskich pochówków na terytorium Polski i polskich na terytorium Ukrainy reguluje umowa między rządem Rzeczypospolitej Polskiej a rządem Ukrainy o ochronie miejsc pamięci i spoczynku ofiar wojny i represji politycznych z 21 marca 1994 r. (DzU nr 112, poz. 94). Problemy wynikające z załatwiania spraw tego rodzaju rozwiązywane są przez Państwową Międzyresortową Komisję ds. Upamiętnienia Ofiar Wojen i Represji Politycznych przy rządzie Ukrainy oraz Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, reprezentującą rząd RP we współpracy z władzami lokalnymi. Na wspólnym posiedzeniu strony uzgodniły protokolarnie pakiet spraw do załatwienia na terytoriach obu państw. Obejmuje on m.in. weryfikację upamiętnień powstałych z pominięciem prawa. Przypadki samowolnych upamiętnień ukraińskich wzniesionych na grobach poległych z UPA są stopniowo załatwiane. Podejmowane są czynności mające doprowadzić do zmiany nie akceptowanego przez polskie władze administracyjne wystroju tych obiektów. Należy podkreślić, że obiekty te nie mają charakteru czysto symbolicznego, lecz we wszystkich przypadkach zostały postawione na mogiłach poległych.

   Minister

   Janusz Tomaszewski

   Warszawa, dnia 15 lipca 1999 r.