Debaty sejmoweSzosta Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie przygotowania i wdrażania reformy oświaty

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację posła Jana Sieńki z dnia 28 lipca 1999 r., pragnę przedstawić wymierne dane i fakty, które, mam nadzieję, uspokoją pana posła i tych, którzy przedłożyli na jego ręce swoje pytania i wątpliwości.

   Reforma edukacji w Polsce jest procesem długotrwałym, wcześniej przemyślanym i precyzyjnie przygotowywanym pod względem programowym i organizacyjnym. W rodzimej oświacie należy wprowadzić wiele zmian, aby dać równe szanse edukacji wszystkim rodakom - tym z wielkich miast i małych wsi. Proces ten musi pociągnąć za sobą koszty, o których mowa w odpowiedziach na kolejne pytania.

   Ad 1. W roku 1998 z części 33 (MEN) budżetu państwa z działu 79: Oświata i wychowanie na przygotowanie wdrożenia I etapu systemu oświaty wydano łącznie 109 322 466 zł.

   Środki powyższe przeznaczone zostały na sfinansowanie następujących zadań:

   1) wprowadzenie nowych programów nauczania, realizację programów Nowa Matura, Matura Międzynarodowa, Kreator itp. - 6 450 200 zł,

   2) doskonalenie nauczycieli oraz nadzoru pedagogicznego - 4 980 620 zł,

   3) zakup środków dydaktycznych niezbędnych do realizacji nowego przedmiotu ˝Wychowanie do życia w rodzinie˝ - 423 986 zł,

   4) uruchomienia dla szkół wyższych i WOM grantów edukacyjnych - 4 376 000 zł,

   5) realizację programu ˝Pracownia komputerowa w każdej gminie˝ - 93 091 650 zł.

   Natomiast w 1999 r. w budżecie ministra edukacji narodowej przewidziane są środki na wdrożenie reformy w łącznej wysokości ok. 51 765 000 zł, z tego:

   1) prace programowe związane z reformą oświaty - 9 158 900 zł,

   2) doskonalenie zawodowe nauczycieli i nadzoru pedagogicznego - 1 012 000 zł,

   3) granty edukacyjne dla szkół wyższych i WOM - 35 000 000 zł,

   4) materiały propagandowe (zeszyty biblioteczki, ulotki, plakaty, pakiety multimedialne) - 6 595 000 zł.

   Ponadto w rezerwach celowych budżetu państwa na rok 1999 (część 83) ujęte zostały dodatkowe środki na finansowanie zadań systemu oświaty w łącznej wysokości 164 849 000 zł, z tego:

   1) rezerwa nr 17: Sfinansowanie wdrożenia reformy systemu oświaty, w tym na wynagrodzenia wraz z pochodnymi oraz odpisami na ZFŚS dla Centralnej Komisji Egzaminacyjnej oraz komisji okręgowych - 89 000 000 zł,

   2) rezerwa nr 54: Środki na kontynuowanie rozwoju pracowni komputerowych w szkołach podstawowych i gimnazjach - 30 000 000 zł,

   3) rezerwa nr 56: Środki na niezbędne inwestycje w oświacie związane z utworzeniem gimnazjów, wdrożenie reformy oświatowej, dowóz dzieci do szkół, dofinansowanie podręczników itp. - 45 849 000 zł.

   Szacuje się, że w roku 1999 z budżetu państwa na reformę oświaty przeznaczone zostaną środki w łącznej wysokości 216 614 000 zł.

   Ad 2. Obecnie trwają prace nad projektem ustawy budżetowej na rok 2000. Zgodnie z przyjętymi przez rząd założeniami do projektu budżetu nakłady na oświatę (bez rezerw celowych) określone zostały na poziomie 20 503 6 mln zł.

   Przedstawiamy dane, które są nam znane, dotyczą naszego resortu. Nie możemy natomiast udzielać informacji o innych ministerstwach i o reformach przez nie wdrażanych, gdyż ich nie posiadamy.

   Ad 3. Nie można zgodzić się z opinią, że ˝ponad 50 różnych aktów prawnych nie jest zgodnych z ustawą o reformie oświaty˝ (notabene - nie istnieje ustawa o takim tytule), a Ministerstwo Edukacji Narodowej ˝do tej pory milczy˝.

   Podstawy wdrażania reformy oświaty zapoczątkowała ubiegłoroczna nowelizacja ustawy o systemie oświaty, uchwalona dnia 25 lipca 1999 r. (DzU nr 117, poz. 759). Kolejne zmiany ustawy o systemie oświaty zostały wprowadzone ustawą kompetencyjną z dnia 29 grudnia 1999 r. (DzU nr 162, poz. 1126). Równolegle podjęto intensywne prace nad przygotowaniem zmian w aktach wykonawczych do ustawy o systemie oświaty, a także obszernej nowelizacji ustawy Karta nauczyciela.

   Zasady i terminy rozpoczęcia wdrażania reformy oświaty określiła ustawa z dnia 8 stycznia 1999 r. - Przepisy wprowadzające reformę ustroju szkolnego (DzU nr 12, poz. 96), której projekt został przygotowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej.

   Minister edukacji narodowej w celu wykonania tej ustawy podpisał dnia 15 lutego rozporządzenie w sprawie sposobu i terminów dostosowania działalności dotychczasowych szkół podstawowych do wymogów nowego systemu szkolnego oraz tworzenia gimnazjów (DzU nr 14, poz. 124), które weszło w życie z dniem 2 marca br.

   W tym samym Dzienniku Ustaw, w którym ogłoszono wymienione rozporządzenie, również ogłoszonych zostało dziesięć innych rozporządzeń ministra edukacji narodowej bezpośrednio związanych z rozpoczęciem wdrażania reformy oświaty. Następnie w Dzienniku Ustaw nr 41 opublikowano kolejnych pięć rozporządzeń, a ostatnio w Dzienniku Ustaw nr 67 z dnia 17 sierpnia opublikowano 7 rozporządzeń. Trwają prace nad kolejnymi czterema rozporządzeniami, które zostaną w najbliższych dniach skierowane do publikacji.

   Tak więc można stwierdzić, że do dnia 1 września 1999 r. zostaną wydane akty wykonawcze tworzące prawne podstawy rozpoczęcia reformy. Oczywiście istnieje konieczność dalszego modyfikowania ustaw i aktów wykonawczych obowiązujących w obszarze edukacji - i to zarówno ze względu na konieczność zachowania ich spójności z merytorycznymi założeniami reformy, jak też ze względu na konieczność dostosowania systemu prawa do wymogów konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. Oznacza to, że mniejszym lub większym zmianom winna ulec większość aktów normatywnych obowiązujących w zakresie oświaty.

   Jak wspomniano wyżej, w większości zmiany te zostały już wprowadzone. Ministerstwo Edukacji Narodowej prowadzi intensywne prace legislacyjne nad pozostałymi aktami prawnymi, tak aby w jak najkrótszym czasie dostosować je do wymogów reformy.

   Ad 4a. Istotnie w obowiązkowym planie nauczania w gimnazjum przewidziano naukę jednego języka obcego. Jest to minimum, do zrealizowania którego zostali zobowiązani mocą stosownych aktów prawnych zarówno dyrektorzy (zapewnienie kwalifikowanego nauczyciela oraz bazy dydaktycznej), jak i organy prowadzące szkoły (finansowanie zadania). Istnieje jednak możliwość rozszerzenia nauki języków obcych zarówno o nowe języki, jak i dodatkowe godziny nauczania. Umożliwiają to godziny do dyspozycji dyrektora, objęte subwencją oświatową, które można przeznaczyć na naukę języków obcych. Wiele szkół korzysta z tej szansy, uznając naukę języków za priorytetową. Liczne gminy i powiaty z własnych funduszy udzielają dodatkowego wsparcia. Gimnazja mogą i powinny wzbogacać ofertę w zakresie nauczania języków obcych w ramach zajęć obowiązkowych oraz, w przypadku takiej potrzeby, również dodatkowych zajęć pozalekcyjnych. Z rozeznania, jakie posiada ministerstwo, wynika, że w wielu gimnazjach tak się już dzieje. Szereg szkół tego typu, głównie w dużych miastach, już od 1 września 1999 r. wpisało w swoje plany nauczania dwa języki obce (w ramach ujętych w ramowych planach nauczania godzin przeznaczonych do dyspozycji dyrektora).

   Najpoważniejszym ograniczeniem uniemożliwiającym podjęcie ewentualnych decyzji o zaistnieniu w gimnazjum dwóch języków, z wprowadzeniem odpowiedniego zapisu do podstawy programowej, jest brak nauczycieli języków, zwłaszcza języków zachodnich. Ministerstwo Edukacji Narodowej podejmuje w tej sprawie różnorodne starania, lecz bariera ekonomiczna jest tu niezwykle silna.

   Ad 4b. Filozofia nauczania informatyki w zreformowanej szkole zdecydowanie różni się od popularnych wizji tego przedmiotu. Zadaniem szkoły powszechnej nie jest wykształcenie informatyka, lecz absolwenta doceniającego stosowanie w praktyce (nauce lub pracy zawodowej) komputera oraz umiejącego z niego korzystać. Dlatego godziny przeznaczone na przedmiot ˝informatyka˝ mają, w swoim założeniu, służyć poznaniu komputera od strony technicznej, wykształceniu sprawności posługiwania się nim oraz zapoznaniu ucznia z możliwościami wykorzystania tego urządzenia do różnych potrzeb.

   Zakładamy, że w miarę doskonalenia zreformowanej szkoły komputer będzie wykorzystywany na wielu (lub prawie wszystkich) jednostkach dydaktycznych i kontakt ucznia z komputerem, a tym samym coraz pełniejsze poznawanie i doskonalenie umiejętności zastosowania tej pomocy w konkretnych sytuacjach szkolnych i życiowych stanie się zjawiskiem permanentnym.

   Ad 4c. Gimnazja mieszczą się w szkołach, które od bardzo wielu lat są niedoinwestowane. Reforma odkrywa ten problem. Mamy świadomość, że musi minąć jakiś czas, zanim przy udziale Ministerstwa Finansów i parlamentu nadrobimy te zaległości. MEN zakłada w swoich planach dofinansowanie gimnazjów, gdyż to one mają wyrównać szanse młodzieży.

   W przypadku sal gimnastycznych w porozumieniu z Urzędem Kultury Fizycznej i Sportu realizowany jest program budowy sal gimnastycznych i boisk za pieniądze Totalizatora Sportowego. Posiadanie tych obiektów jest warunkiem zaklasyfikowania budynków do umiejscowienia w nich gimnazjum.

   Brak sprzętu komputerowego uzupełniany był przez program ˝Pracownia komputerowa w każdej gminie˝. W bieżącym roku uruchomiona została akcja ˝Pracownia komputerowa w każdym gimnazjum˝. W roku 2000 planujemy jej pozytywne zakończenie. Cieszy nas, że posłowie zwracają uwagę na tak istotne dla nas wszystkich, a dla młodzieży zwłaszcza, sprawy i jednocześnie prosimy o wsparcie w przeprowadzaniu tych akcji. Mamy nadzieję, że tym samym reforma edukacji przyczyni się do poprawy jakości wyposażenia naszych szkół.

   Ad 4d. Nowe podręczniki obowiązują w roku bieżącym jedynie w kl. IV szkół podstawowych i w kl. I gimnazjalnej. W pozostałych klasach można korzystać z dostępnych dotychczas. Do dnia dzisiejszego dopuszczono do użytku szkolnego 23 nowe podręczniki dla klas I-III szkoły podstawowej, 70 dla klas IV-VI tejże szkoły, 89 dla gimnazjów oraz 12 nowych podręczników dla liceów ogólnokształcących, liceów zawodowych i techników. Ponadto dopuszczono do użytku szkolnego książki pomocnicze dla dzieci w oddziałach przedszkolnych oraz podręczniki dla mniejszości narodowych. Każda zaakceptowana przez MEN książka musiała uzyskać odpowiednie recenzje merytoryczne, dydaktyczne i językowe, była także oceniana pod względem zawartości materiału ilustracyjnego, który stanowi integralną część podręcznika. Informuję, iż wydawcy powinni zdążyć z drukiem nowych podręczników do 1 września br. Wiele z nich już można spotkać na rynku. Rozpowszechnianie ułatwią targi podręczników, które odbędą się w Warszawie w Pałacu Kultury i Nauki w dniach 20-22 sierpnia br., a później kiermasze organizowane w poszczególnych województwach.

   Ad 4e. Rzeczywiście duża liczba uczniów w klasie może prowadzić do ich anonimowości i utrudniać kontakt zarówno z wychowawcą klasy, jak i z nauczycielami przedmiotów, lecz mała liczba uczniów nie gwarantuje, że zjawiska takie nie będą miały miejsca. Wszystko zależy od stosowanych metod pracy.

   Zakładamy, że zmiany sposobu funkcjonowania szkoły oraz pełnienia roli wychowawcy klasy przyczynią się w istotny sposób do wspierania pełnego rozwoju ucznia. Zindywidualizowaniu metod i form pracy z uczniem mogą posłużyć godziny do dyspozycji dyrektora szkoły, które można przeznaczyć m.in. na: realizację dodatkowych zajęć edukacyjnych, realizację ścieżek edukacyjnych, zorganizowanie zajęć edukacyjnych dla grup uczniów z uwzględnieniem ich potrzeb i zainteresowań. Tak więc indywidualizacja procesu nauczania jest w reformie uzyskiwana w wyniku zmian organizacyjno-programowych, a nie strukturalnych.

   Ad 5 i 6. Jak pan poseł był uprzejmy stwierdzić, nauczyciele akceptują reformę, widzą konieczność jej wprowadzania. Ministerstwo zaś zabiega o to, aby owe chęci i przekonania były poparte rzetelną wiedzą. W tym celu opracowało plan kształcenia i doskonalenia nauczycieli, który jest konsekwentnie realizowany.

   Dokształcanie nauczycieli przez wcześniej do tego przygotowanych edukatorów jest więc tylko jednym z wielu sposobów doskonalenia pedagogów, którzy mają wieloraką możliwość doszkalania się. Służy temu program ˝Nowa Szkoła˝ koordynowany przez Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli. W minionym roku wykształcono 1200 edukatorów, a w maju dołączył do nich następny 1000. Dla lepszego wykorzystania wiedzy i umiejętności edukatorów MEN zaproponowało powołanie punktów konsultacyjnych lub pracowni ˝Nowa Szkoła˝ przy wszystkich istniejących placówkach doskonalenia. Z 52 istniejących placówek doskonalenia 42 zdecydowały się na to rozwiązanie. Poczynania te zaowocowały zmodyfikowanymi sposobami szkolenia, a także działaniami wspierającymi np.: powołaniem banku danych o edukatorach, zorganizowaniem konsultacji dla doradców metodycznych, dyrektorów szkół.

   Oprócz opisanego powyżej sposobu dokształcenia nauczycieli istnieją, jak pan poseł sam zauważa, inne metody takie jak:

   - zlecanie uczelniom państwowym, zakładom kształcenia, placówkom doskonalenia realizacji studiów podyplomowych i kursów doskonalących w obszarach priorytetowych dla reformy systemu edukacji - realizacja I edycji grantów edukacyjnych ministra edukacji narodowej naznaczona na styczeń 1999 r. i ich kontynuacja - ogłoszenie II edycji grantów;

   - przygotowanie koncepcji wewnątrzszkolnego doskonalenia nauczycieli z propozycjami zapisów prawnych;

   - organizowanie konferencji metodycznych w obszarach priorytetowych: nauczanie zintegorowane, nauczanie blokowe przyrody, nauczanie języków obcych dzieci;

   - przeszkolenie pierwszej grupy doradców metodycznych i edukatorów w obszarach priorytetowych: nauczanie zintegrowane, nauczanie blokowe przyrody, nauczanie języków obcych dzieci;

   - opracowanie koncepcji kształcenia pracowników komisji egzaminacyjnych;

   - opracowanie koncepcji kształcenia pracowników nadzoru pedagogicznego;

   - spotkania informacyjno-szkoleniowe dla nauczycieli przedmiotów i bloków przedmiotowych;

   - opublikowanie i upowszechnienie materiałów edukacyjnych dotyczących gimnazjów - pakiety dla uczniów i dyrektorów szkół;

   - zlecenie uczelniom państwowym, zakładom kształcenia, placówkom doskonalenia, uczelniom niepaństwowym, niepublicznym placówkom doskonalenia realizacji studiów podyplomowych i kursów doskonalących w obszarach priorytetowych dla reformy systemu edukacji - rozstrzygnięcie i uruchomienie II edycji grantów edukacyjnych ministra edukacji narodowej;

   - opublikowanie i upowszechnienie materiałów edukacyjnych dla nauczycieli w obszarach priorytetowych: nauczanie zintegorowane, nauczanie blokowe przyrody, nauczanie języków obcych dzieci;

   - szkolenie dyrektorów gimnazjów ujęte w programie ˝Gimnazjum 2002˝.

   Szczególną wagę MEN przywiązuje do nowych przedmiotów. I tak: odbyły się konferencje metodyczne na temat nauczania przyrody, w których wzięli udział autorzy projektów studiów podyplomowych i kursów doskonalących realizowanych w I edycji grantów edukacyjnych, reprezentujących uczelnie, kolegia nauczycielskie, placówki doskonalenia oraz instytucje niepaństwowe, zaproszeni specjaliści zajmujący się problematyką edukacji elementarnej oraz nauczania przyrody. Wydano zeszyt z serii ˝Biblioteczka Reformy˝ poświęcony nauczaniu przyrody, który jest poradnikiem dla nauczycieli nowego przedmiotu.

   Liczne spotkania, kursy, szkolenia, konferencje dotyczące reformy są dla wielu nauczycieli pierwszymi formami doskonalenia od czasu studiów. Dlatego potrzebują oni czasu i systematycznej opieki merytorycznej w ciągu najbliższych lat. Wyżej wymienione sposoby dokształcania, na które zgłaszają się nauczyciele, nie zamykają oferty doskonalenia i dokształcania, ale ją otwierają. Dlatego przygotowywanie nauczycieli do wdrażania reformy jest procesem taka długim, jak długo będziemy tę reformę wprowadzać.

   Dziękuję panu posłowi za zainteresowanie problemami oświaty i liczę na wsparcie w tym tak ważnym dla naszego narodu dziele, jakim jest reforma edukacji.

   Z poważaniem

   Minister

   Mirosław Handke

   Warszawa, dnia 15 września 1999 r.