Debaty sejmoweSzosta Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie warunków funkcjonowania szkół specjalnych

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją pana posła Jana Zaciury w sprawie funkcjonowania szkół specjalnych uprzejmie informuję.

   Zgodnie z ustawą o systemie oświaty i stosownymi rozporządzeniami wykonawczymi wszystkie dzieci niepełnosprawne mają zapewnioną pomoc psychologiczno-pedagogiczną i opiekę.

   Podzielając niepokój pana posła o dostępność usług psychologicznych i medyczno-terapeutycznych dla dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym i znacznym oraz niesprawnościami sprzężonymi, przedkładam następujące wyjaśnienia.

   Resort edukacji prowadził i prowadzi działania na rzecz zdrowia dzieci i młodzieży poprzez edukację zdrowotną, inicjowanie i podejmowanie różnorodnych działań w obszarze promocji zdrowia oraz oddziaływań wychowawczych i profilaktycznych.

   Do najważniejszych z tych działań należy edukacja prozdrowotna w szkołach. Zgodnie z obowiązującą w zreformowanych szkołach podstawowych i gimnazjach podstawą programową kształcenia ogólnego edukacja prozdrowotna została wpisana jako ścieżka międzyprzedmiotowa łącząca treści dydaktyczne i wychowawcze i jest obowiązkowo realizowana we wszystkich programach szkół podstawowych i gimnazjów.

   Edukacja prozdrowotna ma za zadanie wyposażenie ucznia w szereg kompetencji przygotowujących do podejmowania decyzji życiowych z jego punktu widzenia jako współtwórcy swego zdrowia i aktywnego odbiorcy świadczeń służby zdrowia. Obejmuje ona następujące obszary:

   - higiena osobista i otoczenia,

   - bezpieczeństwo i pierwsza pomoc,

   - żywność i żywienie,

   - aktywność ruchowa, praca i wypoczynek, czas wolny,

   - edukacja do życia w społeczności i psychospołeczne aspekty zdrowia,

   - życie bez nałogów.

   Głównym założeniem w ochronie i promowaniu zdrowia ucznia jest współpraca rodziców, nauczycieli, szkolnej służby zdrowia i samych uczniów. Koncentruje się ona na zdrowiu każdego ucznia.

   W ramach godzin przeznaczonych na zajęcia rewalidacyjne w ramowych planach nauczania (rozporządzenie MEN z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych - DzU nr 14, poz. 129) w celu wspierania rozwoju psychicznego i efektywności uczenia się niepełnosprawnych uczniów szkoły organizują dla nich zajęcia: korekcyjno-kompensacyjne, logopedyczne oraz inne o charakterze terapeutycznym. Zajęcia te są obowiązkowe, realizowane przez nauczycieli i specjalistów: logopedii, gimnastyki korekcyjnej, orientacji przestrzennej, terapii ruchem i psychologii.

   Nauczyciele i specjaliści realizują zajęcia na podstawie przygotowanego programu pracy rewalidacyjnej z dzieckiem oraz analizy efektów oddziaływań i ewentualnej modyfikacji programu pierwotnego we współpracy z innymi specjalistami (audiologiem, okulistą, pediatrą). Oddziaływania te dostosowane są do potrzeb niepełnosprawnego dziecka.

   Rozporządzenie ministra edukacji narodowej z dnia 16 grudnia 1999 r.. w sprawie zasad podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego (DzU nr 111, poz. 1284 z 1999 r.) określa zasady finansowania zadań oświatowych (szkolnych i pozaszkolnych) jednostek samorządu terytorialnego w 2000 r. (§ 1 ust. 1).

   W celu wyrównania szans edukacyjnych uczniów z grup defaworyzowanych, w tym uczniów niepełnosprawnych uczęszczających do różnego typu szkół i placówek, rozporządzenie to wprowadza szereg wag zwiększających standard finansowania. Wśród zwiększonych standardów znalazło się kilka wag dotyczących kształcenia specjalnego i integracyjnego. Symbolami: P3, P4, P5, P9 i P10 oznaczono wagi dla uczniów niepełnosprawnych w klasach lub szkołach, a P15 i P18 - wagi dla zadań pozaszkolnych realizowanych z uczniem niepełnosprawnym. I tak:

   P3 = 0,50 - dla uczniów klas specjalnych w szkołach podstawowych i gimnazjach oraz dla uczestników zajęć rewalidacyjno-wychowawczych (waga dotyczy uczniów klas specjalnych w szkołach ogólnodostępnych i uczestników zajęć rewalidacyjnych).

   P4 = 0,25 - dla uczniów niepełnosprawnych w klasach ogólnodostępnych w szkołach podstawowych i gimnazjach (waga ta pojawiła się w algorytmie po raz pierwszy i potwierdza priorytet pomocy dziecku niepełnosprawnemu w szkołach ogólnodostępnych).

   P5 = 3,00 - dla uczniów niepełnosprawnych w klasach integracyjnych w szkołach podstawowych i gimnazjach (waga ta jest przełożeniem na rok 2000 dotychczasowych preferencji finansowych. Dotyczy ona tylko uczniów niepełnosprawnych w klasach integracyjnych. W przyszłości środki na kształcenie uczniów niepełnosprawnych w szkołach integracyjnych powinny objąć cały system oświaty, w tym przedszkola).

   P9 = 2,40 - dla uczniów szkół ogólnokształcących specjalnych (waga dotyczy szkół podstawowych specjalnych, gimnazjów specjalnych i LO specjalnych).

   P10 = 1,00 - dla uczniów szkół zawodowych specjalnych.

   Doceniając rolę tych preferencji, trzeba zaznaczyć, że część oświatowa subwencji ogólnej przeznaczona jest na finansowanie zadań edukacyjnych, szkolnych i pozaszkolnych. W poszczególnych wagach brak jest pozycji na zatrudnianie personelu medycznego przez dyrektora szkoły i placówki.

   W sprawie zapewnienia należytej opieki medycznej nad uczniami informuję, że do 31 grudnia 1998 r. opiekę zdrowotną we wszystkich szkołach i placówkach, w tym specjalnych, sprawowały zatrudniane przez przychodnie rejonowe i oddelegowane do pracy w szkole pielęgniarki środowiskowe medycyny szkolnej, zwane higienistkami szkolnymi.

   Działania te prowadzone były na podstawie rozporządzenia ministra zdrowia i opieki społecznej z dnia 29 grudnia 1995 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie zakresu, organizacji oraz form opieki zdrowotnej nad uczniami, które zobowiązywało resort zdrowia do stałej opieki zdrowotnej nad uczniami w siedzibie szkoły (DzU z 1992 r. nr 87, poz. 441).

   Ten system opieki zdrowotnej był w miarę sprawny i został pozytywnie oceniony przez przedstawicieli NIK przeprowadzających w szkołach kontrolę organizacji i funkcjonowania opieki zdrowotnej w 1997 r.

   Z chwilą wejścia w życie ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, o zmianie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej oraz o zmianie niektórych innych ustaw (DzU nr 28 z 1997 r. zm. z dnia 9 sierpnia 1998 r.) zmienił się sposób sprawowania opieki zdrowotnej nad uczniem i wychowankiem. Zatem załamanie opieki medycznej nad uczniami niepełnosprawnymi wynika nie z przejęcia szkół przez samorządy, lecz ze zmiany ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym. Przepis art. 31 ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym stanowi, iż osobom ubezpieczonym, w tym dzieciom, przysługują świadczenia zdrowotne mające na celu zachowanie zdrowia oraz zapobieganie chorobom i urazom, wczesne wykrywanie chorób, leczenie, zapobieganie niepełnosprawności i jej ograniczanie.

   W celu realizacji tych świadczeń kasa chorych zapewnia m.in. badanie i poradę lekarską, badanie diagnostyczne, leczenie, opiekę profilaktyczną oraz zaopatrzenie w leki i materiały medyczne. Kasy chorych realizują świadczenia zdrowotne z ubezpieczenia zdrowotnego zgodnie z kompetencjami lekarza podstawowej opieki zdrowotnej i pielęgniarki środowiskowej/rodzinnej. Wszystkie świadczenia zdrowotne na rzecz dzieci i młodzieży są kontraktowane w samodzielnych publicznych zakładach lecznictwa otwartego, niepublicznych zakładach opieki zdrowotnej lub bezpośrednio z pielęgniarką szkolną.

   Trzeba stwierdzić, że nie we wszystkich szkołach specjalnych i specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych praktyczna realizacja tych założeń przebiega prawidłowo. Na podstawie negocjacji z jednostkami samorządu terytorialnego oraz dyrektorami ZOZ do końca czerwca 1999 r. w większości szkół i placówek kształcenia specjalnego utrzymał się stan zatrudnienia pielęgniarek szkolnych.

   Od września 1999 r. sytuacja skomplikowała się i zróżnicowała. W zależności od sytuacji finansowej samorządów prowadzących szkoły i placówki rozmaicie rozwiązywano ten problem, angażując nawet w razie potrzeby środki komitetów rodzicielskich. Ministerstwo Edukacji Narodowej monitorowało powstałą sytuację i od momentu wprowadzenia reformy służby zdrowia wielokrotnie występowało do Ministerstwa Zdrowia z prośbą o uregulowanie prawne zapewniające medyczną opiekę zdrowotną nad dziećmi i młodzieżą w środowisku nauczania i wychowania. I tak np. w dniu 17 lutego br. odbyło się spotkanie przedstawicieli Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministerstwa Zdrowia, w wyniku którego MEN wystąpiło z prośbą do pani minister Anny Knysok o dokonanie stosownych zmian w ustawie o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym. Jednocześnie resort edukacji zaproponował korekty i uzupełnienia stosownych zapisów ustawy.

   Zgodnie z naszą opinią odpowiednie zapisy ustawy powinny np. brzmieć: Zapis art. 31b ust. 3: ˝Minister właściwy do spraw zdrowia w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw oświaty i wychowania określi, w drodze rozporządzenia, w odniesieniu do świadczeń udzielanych dzieciom i młodzieży do ukończenia szkoły ponadpodstawowej, zakres świadczeń profilaktycznych˝; art. 62 ust. 1a: ˝W razie przebywania, w okresie pobierania nauki, ubezpieczonego ucznia lub studenta poza obszarem działania właściwej kasy chorych świadczeń udziela świadczeniodawca, z którym kasa chorych, właściwa ze względu na miejsce czasowego zamieszkania ubezpieczonego, zawarła umowę o udzielanie świadczeń˝.

   W dniu 12 lipca br. Rada Krajowego Związku Kas Chorych przekazała do wiadomości ministra edukacji narodowej ˝Stanowisko w sprawie opieki zdrowotnej nad uczniami w środowisku nauczania i wychowania w roku bieżącym˝. Z dokumentu tego wynika, że ˝...zreformowana opieka zdrowotna nad uczniami w placówkach oświatowo-wychowawczych dostosowana do przekształceń systemowych w ochronie zdrowia i edukacji oraz administracji samorządowej powinna być realizowana według ujednoliconych założeń w skali całego kraju. Założenia takie zostały opracowane przez Instytut Matki i Dziecka oraz Państwowy Zakład Higieny i uwzględniały systematyczną opiekę nad dzieckiem od urodzenia do ukończenia 18 roku życia. Uwzględniają one: badania przesiewowe wykonywane przez pielęgniarkę, promocję zdrowia, profilaktykę, badania profilaktyczno-lekarskie i opiekę stomatologiczną.

   Ministerstwo Edukacji Narodowej stoi na stanowisku, że wprowadzenie tych zmian usprawniłoby w istotnym stopniu sprawowanie opieki medycznej nad uczniem.

   Warto nadmienić, że ważnym osiągnięciem we współpracy obu resortów jest zawarcie w dniu 1 września br. porozumienia w sprawie wspierania edukacji zdrowotnej w szkole oraz rozwoju sieci szkół promujących zdrowie (w załączeniu).*)

   Przewiduje ono:

   - opracowanie założeń i materiałów do kształcenia oraz wdrażania systemu doskonalenia nauczycieli, pedagogów i psychologów w zakresie edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia,

   - opracowanie zasad udziału oraz włączenie lekarzy, pielęgniarek i innych pracowników służby zdrowia do współpracy w zakresie edukacji zdrowotnej oraz ochrony zdrowia dzieci i młodzieży szkolnej,

   - wspieranie i upowszechnianie działań polskich szkół promujących zdrowie oraz rozwój współpracy międzynarodowej w tym zakresie,

   - wspieranie rozwoju Krajowej Sieci Szkół Promujących Zdrowie.

   Odpowiadając na szczegółowe pytania interpelacji, dotyczące troski pana posła o zapewnienie odpowiedniej opieki lekarskiej nad uczniami, wyjaśniam:

   1. Ministerstwo Edukacji Narodowej podziela opinię pana posła, że brak opieki lekarskiej nad uczniami w szkołach specjalnych wymaga rozwiązania. W związku z tym przedstawiciele naszego resortu uczestniczą w pracach międzyresortowego zespołu, który przygotowuje warunki realizacji ww. porozumienia.

   Przykładem skoordynowanych, profilaktycznych działań międzyresortowych z włączeniem kuratorów oświaty jest program badań skriningowych w zakresie wykrywania wad słuchu. W ramach tego programu MEN podjęło współpracę z Instytutem Fizjologii i Patologii Słuchu w Warszawie. W 1999 r. zostały przeprowadzone pilotażowe badania w woj. mazowieckim, małopolskim, pomorskim i śląskim. Do roku 2003 planuje się objęcie tymi badaniami wszystkich dzieci w wieku od 6 do 9 lat.

   2. Problem opieki lekarskiej nad szkołami specjalnymi, jako jeden z ważniejszych, był przedmiotem rozmów z samorządami i odbywało się to w trakcie 24 konferencji zorganizowanych przez resort edukacji w 16 regionach. Nie zapomniano przy tym o opiece nad uczniami niepełnosprawnymi realizującymi obowiązek szkolny w szkołach ogólnodostępnych oraz klasach integracyjnych.

   3. Ministerstwo Edukacji Narodowej podejmuje z Ministerstwem Finansów problemy finansowania kształcenia specjalnego i opieki medycznej nad uczniem niepełnosprawnym. Zgodnie z art. 21 ustawy o finansach publicznych (DzU nr 155 z 1999 r. poz. 1014 z późn. zm.) cele wykorzystania środków specjalnych ustala organ prowadzący szkoły i placówki na podstawie uchwały właściwej rady jednostki samorządu terytorialnego. Inicjatywa ustawodawcza w tym zakresie należy zatem do przedstawicieli klubów poselskich.

   Z poważaniem

   Podsekretarz stanu

   Wojciech Książek

   Warszawa, dnia 4 października 2000 r.