Debaty sejmoweSzosta Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie bezrobocia w III Rzeczypospolitej

   Szanowny Panie Marszałku! W załączeniu przekazuję na Pana ręce odpowiedź na interpelację posła Czesława Śleziaka w sprawie bezrobocia w III Rzeczypospolitej, przesłaną przy piśmie Pani Olgi Iwaniak, Podsekretarza Stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, z 27 czerwca 2005 r., znak: DPS-DM-4401-1458/05. Poniżej odpowiadam na pytania uszeregowane jak w interpelacji oraz dodatkowo załączam tabele statystyczne, ilustrujące całość zagadnienia.*)

   Ad 1 i 2. W końcu 1992 r. w urzędach pracy zarejestrowane były 2509342 osoby bezrobotne ogółem, w tym 1134093 osoby pozostające bez pracy powyżej 12 miesięcy, co stanowiło 45,2% ogółu zarejestrowanych bezrobotnych. Do końca III kwartału 1994 r. poziom długotrwałego bezrobocia systematycznie wzrastał. W końcu lipca 1994 r. stopa bezrobocia osiągnęła maksymalną wówczas wartość 16,9%, a liczba zarejestrowanych bezrobotnych zbliżyła się do 3 mln. Przyczyną niezwykle wyraźnego wzrostu poziomu bezrobocia w początkowym okresie istniejącego zjawiska były niewątpliwie z jednej strony obowiązujące liberalne przepisy ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, umożliwiające nawet osobom nigdy niepracującym otrzymanie statusu bezrobotnego oraz prawa do zasiłku, z drugiej - dokonujące się przemiany gospodarcze, restrukturyzacja, prywatyzacja i upadek nierentownych przedsiębiorstw powodowały spadek liczby pracujących. W latach 1990-1993 liczba pracujących w gospodarce narodowej zmniejszyła się o 2628 tys. osób, a tendencja malejącego popytu na siłę roboczą została zahamowana dopiero w 1994 r.

   Począwszy od IV kwartału 1994 r. liczba bezrobotnych, w tym także pozostających bez pracy powyżej 12 miesięcy zaczęła zmniejszać się i sytuacja ta trwała w zasadzie do końca 1998 r. W tym okresie niewielki wzrost poziomu długotrwałego bezrobocia odnotowano jedynie w II kwartale 1996 r. (wzrost o 6,4%), IV kwartale 1997 r. (wzrost o 2,4%) oraz I kwartale 1998 r. (wzrost o 1,5%).

   Pozytywne zmiany dokonujące się na rynku pracy w tym czasie w zakresie popytu na siłę roboczą niewątpliwie wiązały się z trwającym wzrostem gospodarczym zauważalnym między innymi na podstawie systematycznego wzrostu produktu krajowego brutto (według danych Głównego Urzędu Statystycznego: w 1993 r. PKB wzrósł o 3,8%, w 1994 r. o 5,2%, w 1995 r. o 7,0%, w 1996 r. o 6,0%, w 1997 r. o 6,8%). Dodatkowo, na zmniejszenie się poziomu bezrobocia, w tym także bezrobocia długotrwałego, istotny wpływ miał wzrost liczby ofert pracy, a tym samym wzrost liczby bezrobotnych podejmujących pracę.

   Poza sytuacją gospodarczą kraju również aktywna polityka państwa, polegająca m.in. na wprowadzeniu w życie nowych rozwiązań prawnych oraz instrumentów, których podstawowym celem było zwiększenie aktywności bezrobotnych w poszukiwaniu zatrudnienia, przyczyniła się do poprawy sytuacji na rynku pracy. W wyniku, w latach 1994-1998 liczba pracujących wzrosła o 1160 tys. osób, przy czym liczba pracujących w sektorze publicznym zmniejszyła się o 1389 tys. osób. W tym samym okresie liczba zarejestrowanych bezrobotnych zmniejszyła się do poziomu 1831351 osób w końcu 1998 r. Konsekwencją zmian w poziomie bezrobocia był również spadek liczby osób długotrwale bezrobotnych. Odnotowany został wówczas najniższy poziom długotrwałego bezrobocia, w ewidencji urzędów pracy zarejestrowanych było 739625 osób pozostających bez pracy powyżej 12 miesięcy i stanowili oni 40,4% ogółu zarejestrowanych.

   W latach 1994-1996 systematycznie wzrastała liczba osób bezrobotnych podejmujących pracę. Na 3666189 osób, które w tym okresie podjęły pracę, najwięcej osób uzyskało zatrudnienie w 1996 r. - 1304665 osób. W ramach prac interwencyjnych w ciągu tych 3 lat zatrudniono 518576 osób, w tym 260875 osób długotrwale bezrobotnych, a roboty publiczne podjęło 323475 osób, w tym 168201 pozostających bez pracy powyżej 12 miesięcy.

   W 1997 r. natomiast pracę podjęło już 45716 osób mniej niż w roku poprzednim, a jeszcze większy spadek liczby osób podejmujących pracę zanotowano w roku 1998, kiedy to z powodu podjęcia pracy z ewidencji urzędów pracy wyłączono 235496 osób mniej niż w 1997. Prace interwencyjne i roboty publiczne podjęło 247017 osób, w tym 73128 osób pozostających bez pracy powyżej 12 miesięcy. Wpływ na zmniejszenie się liczby bezrobotnych podejmujących pracę miało spowolnienie tempa wzrostu gospodarczego. Jednocześnie w 1998 r. nastąpił spadek zatrudnienia w sektorze przedsiębiorstw, co znalazło odzwierciedlenie w spadku liczby ofert pracy do 761063 ofert, tj. spadek o 154764 oferty w odniesieniu do 1997 r. Kolejne lata przyniosły dalszy spadek liczby zgłoszonych do urzędów pracy wolnych miejsc pracy.

   W zasadzie od I kwartału 1999 r. do końca I kwartału 2003 r. poziom bezrobocia ogółem, w tym bezrobocia długotrwałego, systematycznie rósł. Niewielkie spadki liczby bezrobotnych pozostających bez pracy powyżej 12 miesięcy wystąpiły w końcu II kwartału 2000 r. oraz w końcu II kwartału 2002 r., przy czym poziom długotrwałego bezrobocia wzrastał znacznie szybciej niż poziom bezrobocia ogółem, a odnotowywane spadki wśród długotrwale bezrobotnych były znacznie niższe niż w populacji bezrobotnych ogółem.

   W 1999 r. wystąpiło osłabienie tempa wzrostu gospodarczego. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 1999 r. PKB wzrósł o 4,1% (wobec 4,8% w 1998 r.), a poziom zatrudnienia w gospodarce narodowej spadł do 15,9 mln osób. W końcu 1999 r. liczba bezrobotnych wzrosła do 2349805 osób, a liczba długotrwale bezrobotnych zwiększyła się do 908321 osób.

   W 2000 r. tempo wzrostu PKB nadal spadało (do 4%) i odnotowano spadek populacji pracujących do 15,5 mln osób. Jednocześnie w końcu 2000 r. liczba bezrobotnych wzrosła do 2702576 osób i wówczas to stopa bezrobocia wynosiła 15,1%. Warto podkreślić, że w końcu 2000 r. w rejestrach urzędów pracy było 352771 osób więcej niż w końcu 1999 r. W końcu grudnia 2000 r. w ewidencji bezrobotnych zarejestrowane były 1207192 osoby pozostające bez pracy powyżej 12 miesięcy. W ciągu roku poziom długotrwałego bezrobocia zwiększył się o 32,9% (tj. o 298871 osób), przy wzroście bezrobocia ogółem o 15%.

   W 2001 r. realny wzrost produktu krajowego brutto był jeszcze niższy i wyniósł 1,0%. W końcu grudnia 2001 r. liczba pracujących ogółem w gospodarce narodowej wyniosła ok. 15,0 mln osób i była o 3,2% niższa niż przed rokiem. W końcu 2001 r. w urzędach pracy zarejestrowanych było 3115056 osób, tj. o 15,3% osób więcej niż przed rokiem. W tym samym okresie liczba pozostających bez pracy powyżej 12 miesięcy zwiększyła się do 1506062 osób, tj. wzrosła o 24,8%. Od tego momentu poziom długotrwałego bezrobocia nie spada poniżej 1,5 mln.

   Dopiero w 2002 r. tempo wzrostu gospodarczego w kraju nieznacznie wzrasta, a w kolejnych kwartałach odnotowywano stopniową poprawę dynamiki gospodarczej. W końcu grudnia 2002 r. liczba pracujących ogółem w gospodarce narodowej wyniosła ok. 14,9 mln osób. Niższa była dynamika wzrostu bezrobocia ogółem, a w tym również długotrwałego. W końcu 2002 r. w ewidencji bezrobotnych znajdowało się 3216958 osób. Wskaźnik dynamiki wzrostu liczby bezrobotnych wyniósł 3,3%, natomiast dynamika wzrostu długotrwale bezrobotnych wyniosła 9,3% - 1645876 osób pozostawało bez pracy powyżej 12 miesięcy.

   Według szacunków Głównego Urzędu Statystycznego wzrost PKB w 2003 r. w odniesieniu do 2002 r. wyniósł 3,8%. W lutym 2003 r. odnotowany został najwyższy w historii poziom bezrobocia - 3344158 osób, a stopa bezrobocia osiągnęła maksymalną wielkość 18,7%, a po weryfikacji o dane uzyskane w ramach Narodowego Spisu Rolnego, dokonanej w styczniu 2004 r., wyniosła ostatecznie 20,7%.

   Począwszy od końca marca do końca października 2003 r. zarówno liczba bezrobotnych, jak i stopa bezrobocia wykazywały tendencje spadkowe. Natomiast w listopadzie i grudniu, jak co roku, odnotowany został wzrost omawianych wielkości w stosunku do poprzedniego miesiąca. W końcu 2003 r. w urzędach pracy zarejestrowanych było 3175674 bezrobotnych, tj. o 41284 osoby mniej niż w końcu 2002 r. (spadek o 1,3%). Korzystnym zjawiskiem obserwowanym na rynku pracy w 2003 r. była wyższa niż w latach poprzednich liczba ofert pracy znajdujących się w dyspozycji urzędów pracy. W omawianym okresie pracodawcy zgłosili 739355 ofert (tj. o 183792 oferty więcej niż w 2002 r.), a na jedną ofertę pracy będącą w dyspozycji urzędów pracy przypadało 46 osób bezrobotnych (tj. o 15 osób mniej niż w 2002 r.). Wzrost liczby ofert pracy miał zasadniczy wpływ na zwiększoną liczbę osób wyłączanych z ewidencji z powodu podjęcia pracy. W 2003 r. pracę podjęło 1297344 bezrobotnych, tj. o 110427 osób więcej niż w 2002 r.

   Mimo spadku poziomu bezrobocia ogółem w końcu 2003 r. w porównaniu z rokiem 2002 liczba pozostających bez pracy powyżej 12 miesięcy zwiększyła się. W końcu 2003 r. liczba długotrwale bezrobotnych osiągnęła wielkość 1666871 osób i była o 20995 osób wyższa niż w końcu 2002 r. (wzrost o 1,3%).

   W końcu 2004 r. poziom długotrwałego bezrobocia, podobnie jak bezrobocia ogółem, zmniejszył się w porównaniu do stanu z końca 2003 r., przy czym spadek bezrobocia ogółem wyniósł 5,5% w stosunku do stanu z końca 2003 r., a liczba pozostających bez pracy powyżej 12 miesięcy zmniejszyła się o 6,1%, do 1565296 osób. Jednocześnie wskaźnik natężenia bezrobocia, osiągając wartość 19,1%, zmniejszył się o 0,9 punktu procentowego w odniesieniu do stanu z końca 2003 r. Niewątpliwa poprawa sytuacji na rynku pracy powoduje przede wszystkim wzrost podjęć pracy. Z ewidencji bezrobotnych wyłączono 2860201 osób, tj. o 6,6% więcej niż przed rokiem, a liczba podjęć pracy zwiększyła się o 5,2%.

   W końcu I kwartału 2005 r. poziom długotrwałego bezrobocia, podobnie jak bezrobocia ogółem, zwiększył się w porównaniu do stanu z 2004 r., przy czym wzrost bezrobocia, ogółem wyniósł 1,8%, a liczba pozostających bez pracy powyżej 12 miesięcy zwiększyła się o 1,0%. Jednocześnie wskaźnik stopy bezrobocia, osiągając wartość 19,3%, zwiększył się o 0,2 punktu procentowego w odniesieniu do stanu z końca 2004 r. W I kwartale 2005 r. odpływ z bezrobocia wyniósł 620368 osób i spadł w porównaniu do IV kwartału 2004 r. o 11,2%, a liczba podjęć pracy spadła o 1,5%.

   Z całą pewnością pozytywne zmiany w poziomie bezrobocia w Polsce wiązać należy z obserwowanym wysokim wzrostem gospodarczym. W 2004 r. produkt krajowy brutto w skali roku wzrósł o 5,4%, tym samym wzrost był o 1,6 punktu procentowego wyższy niż w 2003 r., natomiast w I kwartale 2005 r. PKB wzrósł o 2,1%.

   Nadal jednak niepokoi wzrost liczby i odsetka bezrobotnych pozostających bez pracy powyżej 24 miesięcy - poziom bezrobocia w tej grupie wzrastał systematycznie począwszy od końca I kwartału 1998 r. do końca I kwartału 2004 r. z niewielkim spadkiem odnotowanym w końcu II kwartału 2002 r. i w roku 2003. W końcu 1997 r. w ewidencji bezrobotnych znajdowało się najmniej osób pozostających bez pracy powyżej 24 miesięcy - 385200 osób i stanowili oni 21,1% ogółu zarejestrowanych. W końcu 2003 r. w grupie najdłużej oczekujących na podjęcie zatrudnienia znalazło się 1070602 bezrobotnych, a w końcu 2004 r. omawiana statystyka liczyła 1055164 osoby (tj. o 1,4% mniej niż w końcu 2003 r.), natomiast w końcu I kwartału 2005 r. - 1061990 bezrobotnych. Tym samym co trzecia zarejestrowana osoba pozostawała bez pracy ponad 2 lata. Dynamicznie wzrastający poziom bezrobocia w grupie najdłużej oczekujących na podjęcie zatrudnienia może świadczyć o wydłużaniu się okresu pozostawania bez pracy, co potwierdzają również dane statystyczne. Wyraźnie widoczny jest niski odsetek najkrócej pozostających bez pracy w liczbie bezrobotnych ogółem kosztem wzrostu odsetka pozostających bez pracy najdłużej. W końcu I kwartału 2005 r. odsetek pozostających bez pracy powyżej 24 miesięcy wyniósł 34,8%. Udział ten był o 18,5 punktu procentowego wyższy od najniższego, jaki wystąpił w końcu I kwartału 1996 r. (16,3%). Opisu całości zjawiska dopełnia tabela poniżej.

Wyszczególnienie Bezrobotniogółem w tym pozostający bez pracypowyżej 12 miesięcy

w liczbachbezwzględnych w procencie do ogółemzarejestrowanych

Stan w końcu okresusprawozdawczego    

1993 r. 2 889 601 1 294 661 44,8

1994 r. 2 838 038 1 255 222 44,2

1995 r. 2 628 808 982 174 37,4

1996 r. 2 359 489 968 653 41,1

1997 r. 1 826 413 808 236 44,3

1998 r. 1 831 351 739 625 40,4

1999 r. 2 349 805 908 321 38,7

2000 r. 2 702 576 1 207 192 44,7

2001 r. 3 115 056 1 506 062 48,3

2002 r. 3 216 958 1 645 876 51,2

2003 r. 3 175 674 1 666 871 52,5

2004 r. 2 999 601 1 565 296 52,2

I kwartał 2005 r. 3 052 556 1 580 826 51,8

   Poziom bezrobocia długotrwałego, podobnie jak bezrobocia ogółem, jest zróżnicowany w poszczególnych regionach kraju.

   Analizując dane za lata 1999-2004 oraz za I kwartał 2005 roku można zauważyć, że najwyższa liczba długotrwale bezrobotnych znajduje się w ewidencji urzędów pracy w województwach, w których znajduje się też najwięcej zarejestrowanych bezrobotnych ogółem, tj. mazowieckim, śląskim i dolnośląskim.

   Począwszy od końca 2000 roku (w którym to udział długotrwale bezrobotnych w ogólnej liczbie bezrobotnych ukształtował się na poziomie 44,7%) miał miejsce systematyczny wzrost tego wskaźnika we wszystkich województwach do poziomu 52,5% w końcu 2003 roku. Z kolei w końcu 2004 roku odnotowano spadek udziału omawianego wskaźnika w 11 województwach, a największy w województwach: podlaskim (spadek o 2,4 punktu procentowego) oraz świętokrzyskim (spadek o 2,3 punktu procentowego). W 4 województwach odnotowano wzrost wskaźnika, największy w województwie pomorskim o 1,5 punktu procentowego, w województwie małopolskim sytuacja nie uległa zmianie.

   Najmniej długotrwale bezrobotnych występuje w województwach opolskim, podlaskim, lubuskim, świętokrzyskim. Są to też województwa o najniższym poziomie bezrobocia ogółem, przy czym należy pamiętać, że nie chodzi tu o stopę bezrobocia, a jedynie liczbę bezrobotnych.

   Rozpiętość wskaźnika udziału długotrwale bezrobotnych w liczbie ogółem zarejestrowanych w województwie wyniosła:

   - w IV kwartale 1999 r. - 12,8 punktu procentowego,

   - w IV kwartale 2000 r. - 11,2 punktu procentowego,

   - w IV kwartale 2001 r. - 10,3 punktu procentowego,

   - w IV kwartale 2002 r. - 8,4 punktu procentowego,

   - w IV kwartale 2003 r. - 7,8 punktu procentowego,

   - w IV kwartale 2004 r. - 8,7 punktu procentowego,

   - w I kwartale 2005 r. - 9,4 punktu procentowego.

   Bezrobocie w Polsce jest zróżnicowane w poszczególnych regionach kraju. Niejednorodność jest wynikiem zarówno nierównomiernego rozwoju społeczno-gospodarczego regionów, jak i położenia geograficznego oraz zaawansowania procesów restrukturyzacyjnych i prywatyzacyjnych w gospodarce narodowej. Zróżnicowanie tego zjawiska odzwierciedla wskaźnik stopy bezrobocia.

   Rozpiętość przedziału wielkości wskaźnika stopy bezrobocia, tj. różnica pomiędzy najniższą i najwyższą stopą bezrobocia w województwach, wynosiła:

   - w IV kwartale 1999 r. - 12,9 punktu procentowego (mazowieckie - 9,5%, warmińsko-mazurskie - 22,4%),

   - w IV kwartale 2000 r. - 15,0 punktu procentowego (mazowieckie - 10,8%, warmińsko-mazurskie - 25,8%),

   - w IV kwartale 2001 r. - 16,7 punktu procentowego (mazowieckie - 14,4 %, warmińsko-mazurskie - 31,1%),

   - w IV kwartale 2002 r. -15,9 punktu procentowego (mazowieckie - 15,2%, warmińsko-mazurskie - 31,1%),

   - w IV kwartale 2003 r. - 14,9 punktu procentowego (mazowieckie - 15,4%, warmińsko-mazurskie - 30,3 %),

   - w IV kwartale 2004 r. - 14,2 punktu procentowego (mazowieckie - 15,0%, warmińsko-mazurskie - 29,2%),

   - w I kwartale 2005 r. - 14,4 punktu procentowego (mazowieckie - 15,1%, warmińsko-mazurskie - 29,5%).

   W latach 1999-2004 (stan na koniec roku) oraz w końcu I kwartału 2005 r. stopę bezrobocia poniżej wskaźnika obliczonego dla Polski odnotowano w 6 województwach: mazowieckim, małopolskim, podlaskim, lubelskim, wielkopolskim i śląskim. W pozostałych województwach stopa bezrobocia była wyższa niż w kraju (za wyjątkiem województwa podkarpackiego, w którym to województwie w końcu 2004 roku oraz w końcu I kwartału 2005 roku poziom stopy bezrobocia był identyczny z krajowym).

   Podobnie jak stopa bezrobocia także poziom bezrobocia jest zróżnicowany w poszczególnych regionach kraju. W latach 1999-2004 (stan na koniec roku) oraz w końcu I kwartału 2005 r. najwięcej bezrobotnych zarejestrowanych było w województwie o najwyższym potencjale ludności aktywnej zawodowo, a więc mazowieckim, z kolei najmniejszą liczbę zarejestrowanych bezrobotnych odnotowano w województwie opolskim (które pod względem liczby ludności zajmuje przedostatnią pozycję w kraju). Kolejne miejsca pod względem liczby zarejestrowanych bezrobotnych zajmują województwa: śląskie, dolnośląskie i wielkopolskie. Natomiast najniższą liczbę bezrobotnych, poza województwem opolskim, odnotowano w województwach: podlaskim i lubuskim.

   Ad 3. Fakt, że wskaźnik bezrobocia młodzieży jest zdecydowanie wyższy niż w pozostałych grupach wiekowych, nie jest cechą tylko polskiego rynku pracy. Generalnie młodzież we wszystkich krajach Unii Europejskiej znajduje się w gorszym położeniu na rynku pracy niż osoby w pozostałych kategoriach wiekowych. W większości krajów stopa bezrobocia młodzieży (15-24 lata) często nawet 2-krotnie przewyższa stopę dla osób w wieku 15-74 lata, a we Włoszech czy Luksemburgu stopa bezrobocia młodzieży jest 3 razy wyższa. W Polsce wskaźnik bezrobocia młodzieży w 2004 r. wynosił według danych Eurostat 39,5% i był 2-krotnie wyższy niż w grupie osób w wieku 15-74 lata, a jednocześnie był o 1,7 punktu procentowego niższy niż w 2003 r. Wskaźnik bezrobocia młodzieży łącznie w 25 krajach UE wzrósł w tym okresie o 0,1 punktu procentowego, a Polska znalazła się w grupie 13 krajów, w których wartość tego wskaźnika zmniejszyła się.

   Również dane dotyczące bezrobocia rejestrowanego potwierdzają, że sytuacja młodych osób na rynku pracy podlega korzystnym zmianom, choć nadal w rejestrach urzędów pracy pozostaje wielu młodych ludzi. Według stanu w końcu marca 2005 r. w ewidencji bezrobotnych było 703,2 tys. osób w wieku 18-24 lata, które stanowiły 23,0% wszystkich bezrobotnych. Odnotowany udział młodzieży w liczbie bezrobotnych ogółem był najniższy od 1991 r.

   Wart uwagi jest fakt, że poziom bezrobocia młodzieży zmniejsza się szybciej niż bezrobotnych ogółem. W końcu 2002 r. mimo odnotowanego wzrostu liczby bezrobotnych ogółem o 3,3% (w porównaniu z rokiem 2001) liczba zarejestrowanych w wieku 18-24 lata zmniejszyła się o 2,4%. Z kolei w kolejnych dwóch latach spadek poziomu bezrobocia młodzieży był wyższy niż bezrobotnych ogółem. Jednocześnie osoby młode zdecydowanie krócej pozostają w ewidencji bezrobotnych, a tym samym są grupą najmniej narażoną na długotrwałe pozostawanie bez pracy. W końcu I kwartału 2005 r. średni czas pozostawania bez pracy dla bezrobotnych ogółem wynosił prawie 16 miesięcy, przy czym dla osób w wieku 18-24 lata wynosił on ok. 11 miesięcy, zaś dla następnych kategorii wiekowych systematycznie wzrastał do ok. 21 miesięcy w przypadku osób w wieku 60-64 lat.

   Na utrzymujące się wysokie bezrobocie osób młodych wpływa, oprócz ogólnie trudnej sytuacji na rynku pracy, sytuacja demograficzna. Wyż, który pojawił się w ostatnich latach, oraz niedopasowanie struktur podaży kwalifikacji do potrzeb miały negatywny wpływ na sytuację wchodzących na rynek pracy. Istotne znaczenie ma dysproporcja pomiędzy tym, co młodzież otrzymuje jako wiedzę w systemie szkolnym, a wymaganiami stawianymi przez pracodawców i nowoczesne technologie przed osobami wchodzącymi na rynek. Poziom niedopasowania kwalifikacji jest w przypadku młodego człowieka dodatkowo podwyższany przez brak doświadczenia życiowego i zawodowego. System kształcenia ustawicznego, który mógłby zaradzić temu zjawisku, ciągle jest jeszcze niedoskonały.

   Ad 4. W ostatnich latach, przy rosnącym ogólnym napływie bezrobotnych, zmniejsza się liczba osób rejestrowanych z prawem do zasiłku. W 2001 roku stanowili oni 35,4% ogólnego napływu, w 2002 roku - 32,1%, w 2003 roku - 28,6%, a w 2004 roku - 26,7%.

   Może to świadczyć o tym, że coraz więcej osób rejestruje się w urzędach pracy, nie przepracowawszy wymaganego ustawowo czasu pracy, który uprawniałby do nabycia prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Wiąże się to również z tym, że wzrasta liczba osób bezrobotnych trafiających do ewidencji bezrobotnych po raz kolejny, po zakończeniu uczestnictwa w aktywnych programach rynku pracy. W 2001 roku osoby te stanowiły 65,8% ogólnego napływu, w 2002 roku - 67,4%, w 2003 roku - 71,3%, a w 2004 roku - 74,2%. Przedstawiona sytuacja jest typowa dla bezrobocia stagnacyjnego i nie ulegnie zmianie do chwili pojawienia się większej liczby ofert pracy odpowiedniej do kwalifikacji bezrobotnych.

   Ad 5 i 6. Istotnie, wysokość Funduszu Pracy, który stanowi główne i podstawowe źródło pokrywania wydatków ponoszonych przez państwo na rynku pracy, nie jest satysfakcjonująca i przez lata była jedną z przyczyn niskiego poziomu aktywizacji osób bezrobotnych. W porównaniu, na przykład, z Niemcami, a po uwzględnieniu poziomu zasobów i rozwoju gospodarczego, kwoty przeznaczane na aktywne formy przeciwdziałania skutkom bezrobocia powinny być w Polsce co najmniej 4-5-krotnie wyższe niż obecnie.

   Poziom wydatków ogółem Funduszu w latach 1990-2003 rósł systematycznie od poziomu 370,2 mln złotych do 10,6 mld, w roku 2004 obniżając się do 9,2 mld na skutek przede wszystkim wygaszania zasiłków przedemerytalnych.

   Natomiast wydatki na aktywizację osób bezrobotnych rosły w okresie 1990-1998 z poziomu 118,7 mln złotych do 1,2 mld. Od 1999 roku rozpoczyna się czteroletni spadek wydatków od 1,1 mld w 1999 do 539 mln w 2002. Obecna sytuacja jest nieco lepsza, bowiem poziom wydatków na aktywizację osób bezrobotnych wzrósł do 1,3 mld w roku 2003 i 2004, ale po uwzględnieniu wpływu inflacji i innych czynników (na przykład relatywnego wzrostu kosztów aktywizowania jednej osoby z powodu niekorzystnej struktury kwalifikacji oferowanych na rynku pracy) realny poziom wydatków w dalszym ciągu jest niezadowalający.

   W wyniku powyższych zmian w poziomie wydatków na jedną osobę bezrobotną wydawano w minionych latach od 189,7 zł w roku 1990 do 707 w roku 1998, a następnie możliwości zmniejszyły się od 507 w roku 1999 do 170,6 zł w 2002. Obecnie wielkość kwot wykładanych na aktywne formy przeciwdziałania skutkom bezrobocia wynosi około 427 zł na osobę. Takie ukształtowanie poziomu wydatków jest wynikiem tego, że Fundusz Pracy od lat nie ma związku z liczbą osób bezrobotnych oraz strukturą bezrobocia w obszarach poziomu kwalifikacji oraz bezrobocia długotrwałego.

   Wielkość Funduszu Pracy jest ustalana corocznie w ustawie budżetowej i zawsze jest formą kompromisu pomiędzy różnymi typami wydatków, a rząd ma ograniczone możliwości wpływania na jego wielkość. Jednak w roku bieżącym i w latach następnych sytuacja na rynku pracy powinna ulec poprawie w związku z zaangażowaniem znacznych środków, którymi Polska dysponuje w ramach Sektorowych Programów Operacyjnych finansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego. Niemniej należy podkreślić, że nawet tak poważne wspomożenie nie zmieni faktu, że wielkość wykładanych środków nie jest adekwatna do rzeczywistych potrzeb.

   Ad 7. Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego i dane Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności pokazują, że generalnie poziom wykształcenia społeczeństwa ulega zdecydowanej poprawie. Coraz więcej osób podejmuje studia wyższe i tym samym zarówno wśród ludności ogółem, jak i w poszczególnych grupach ze względu na aktywność ekonomiczną wzrasta odsetek osób legitymujących się dyplomami wyższych uczelni. W ostatnich latach, wraz ze wzrostem liczby wyższych uczelni w Polsce, rozszerzeniem oferty edukacyjnej i łatwiejszym dostępem absolwentów szkół średnich do kontynuowania nauki zarówno na studiach zawodowych, jak i magisterskich oraz wyższymi oczekiwaniami i ambicjami młodzieży znacznie zwiększyła się liczba studentów uczelni wyższych i absolwentów legitymujących się wyższym wykształceniem. Ta coraz liczniejsza grupa, wcześniej w ograniczonym stopniu reprezentowana wśród osób bezrobotnych i ciesząca się zainteresowaniem pracodawców, zaczęła odczuwać podobne problemy jak pozostała bezrobotna młodzież.

   Na podstawie prognoz Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu dotyczących liczby absolwentów szkół ponadpodstawowych oraz szacując liczbę absolwentów szkół wyższych, można stwierdzić, że w roku szkolnym 2004/2005 absolwentami szkół ponadpodstawowych i ponadgimnazjalnych stanie się około 960 tys. osób. Przyjmuje się, że z prognozowanej liczby absolwentów w 2005 r. w urzędach pracy zarejestruje się ok. 480 tys. osób. Opierając się na danych z roku 2003 o napływie absolwentów, można prognozować, że w tej liczbie będzie ok. 53 tys. absolwentów szkół zasadniczych zawodowych, 210 tys. absolwentów szkół policealnych i średnich zawodowych, 80 tys. absolwentów liceów ogólnokształcących i 137 tys. absolwentów szkół wyższych.

   Tak więc potrzeba kontynuowania w najbliższym czasie szeroko zakrojonych działań adresowanych do młodzieży wchodzącej na rynek pracy, ułatwiających młodym ludziom zdobycie doświadczenia zawodowego oraz podjęcie pierwszej pracy jest w wysokim stopniu uzasadniona.

   Ze względu na społeczną wagę problemu pozostawania bez pracy osób młodych Rząd podjął w roku 2002 decyzję o upowszechnieniu ogólnopolskiej inicjatywy zintegrowanych działań na rzecz ograniczenia bezrobocia wśród młodych ludzi wchodzących na rynek pracy. W tym celu opracowano oraz wdrożono Program Aktywizacji Zawodowej Absolwentów ˝Pierwsza Praca˝, który zaadresowany został do osób bezrobotnych mających status absolwenta. Uwzględniając potrzeby osób młodych, mających trudności w zdobyciu zatrudnienia, a nieposiadających już statusu absolwenta, podjęto decyzję o rozszerzeniu w roku 2003 kręgu beneficjantów Programu ˝Pierwsza Praca˝ o osoby długotrwale bezrobotne, dotychczas niepracujące w wieku 18-24 lata.

   W okresie od czerwca 2002 roku do maja 2004 roku główne instrumentarium oferowanego wsparcia w ramach Programu ˝Pierwsza Praca˝ regulowała ustawa z dnia 14 grudnia 1994 o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu oraz ustawa z dnia 18 września 2001 roku o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół.

   Od dnia 1 czerwca 2004 nastąpiły niezwykle istotne zmiany w realizacji Programu ˝Pierwsza Praca˝ poprzez wdrożenie ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 roku o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, która rozszerzyła krąg korzystających z Programu oraz w znaczący sposób wzmocniła oferowane instrumentarium wsparcia. Od tego dnia bowiem Program ˝Pierwsza Praca˝ adresowany jest do osób bezrobotnych do 25 roku życia oraz dodatkowo do osób bezrobotnych do 27 roku życia (w przypadku osób kończących wyższe uczelnie kierowanych na staż) dotychczas niepracujących. Z niektórych zaś projektów realizowanych wspólnie z partnerami rynku pracy mogą korzystać osoby niespełniające wskazanych kryteriów, tj. młodzież szkolna i studencka będąca w trakcie nauki.

   Dzięki realizacji Programu ˝Pierwsza Praca˝ wdrożono m.in. takie projekty, jak:

   - ˝Praca dla młodych˝, który od lipca 2002 r. do maja 2004 r. funkcjonował pod nazwą ˝Praca dla absolwenta˝. W ramach tego projektu Bank Gospodarstwa Krajowego udziela preferencyjnych pożyczek na finansowanie kosztów rozpoczęcia działalności gospodarczej przez młodych bezrobotnych do 25 roku życia lub bezrobotnych do 27 roku życia oraz preferencyjnych pożyczek dla pracodawców na tworzenie dla młodych bezrobotnych dodatkowych miejsc pracy.

   - Program ˝Junior˝, który jest realizowany od września 2002 r. wspólnie z Państwowym Funduszem Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Program skierowany jest do osób z orzeczonym znacznym, umiarkowanym lub lekkim stopniem niepełnosprawności, będących młodymi bezrobotnymi do 25 roku życia lub bezrobotnymi do 27 roku życia, którym uczestnictwo w tym projekcie stwarza szansę zdobycia doświadczenia zawodowego oraz zatrudnienia w ramach odbywanego stażu u pracodawcy.

   - System grantów na tworzenie Gminnych Centrów Informacji, zostały po raz pierwszy przyznane w roku 2002. W roku 2005 realizowana jest już IV edycja konkursu o granty na tworzenie i rozwój Centrów, które są wyspecjalizowanymi placówkami ułatwiającymi młodym ludziom bezpłatny dostęp do wszechstronnej wiedzy i informacji zawartej w zasobach internetowych, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień rynku pracy, szkoleń, podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej.

   - System grantów na rozwój Akademickich Biur Karier, które również przyznano po raz pierwszy w roku 2002. Także w roku 2005 realizowana jest kolejna edycja konkursu o granty na tworzenie i rozwój Biur. Celem tej inicjatywy jest wspieranie przez Ministerstwo Gospodarki i Pracy ułatwienia studentom i absolwentom szkół wyższych dostępu do udziału w programach zwiększających szanse na podjęcie pracy.

   - System grantów na tworzenie Szkolnych Ośrodków Kariery, o które konkurs został ogłoszony po raz pierwszy w roku 2003. W roku 2005 realizowana jest III edycja konkursu na tworzenie Ośrodków w szkołach gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych o uprawnieniach szkół publicznych. Dzięki tej inicjatywie młodzież ma możliwość skorzystania z technologii informacyjnej i komunikacyjnej w uczeniu się oraz rozwiązywaniu problemów edukacyjno-zawodowych, a także w przygotowaniu do wejścia na rynek pracy.

   - Mobilne Centra Informacji Zawodowej, których zadaniem ma być nie tylko przełamanie bariery dostępu do informacji zawodowej, ale przede wszystkim zapobieganie wykluczeniu społecznemu młodzieży, zostały uruchomione w roku 2003. Inicjatywa jest skierowana szczególnie do osób zamieszkałych na terenach gmin wiejskich i małych ośrodków miejskich. Dzięki wsparciu Ministerstwa Gospodarki i Pracy młodzi ludzie mogą zdobyć umiejętności radzenia sobie w sytuacji szybkich zmian społecznych i gospodarczych. Mobilne Centra Informacji Zawodowej uzupełniają działalność regionalnych służb zatrudnienia, a ich głównym zadaniem jest prowadzenie zajęć grupowych, udzielanie porad indywidualnych i udzielanie informacji zawodowych.

   - Kioski multimedialne, które mają ułatwiać młodym osobom dostęp do wiedzy z zakresu rynku pracy, będą działać we wszystkich powiatowych urzędach pracy, Ochotniczych Hufcach Pracy oraz w Centrach Informacji i Planowania Kariery Zawodowej przy wojewódzkich urzędach pracy. Poprzez kiosk klient służb zatrudnienia uzyskuje samodzielny dostęp do ofert pracy w kraju i za granicą, poradnika ABC dla osób poszukujących pracy i dla pracodawców, klasyfikacji zawodów i specjalności, zagadnień związanych z realizacją obowiązujących na rynku pracy aktów prawnych.

   - Konkurs o udzielenie dotacji na promocję i rozwój spółdzielczej formy gospodarowania wśród młodzieży, wdrożony w roku 2004, umożliwia młodzieży poznanie różnych form gospodarczych, a zwłaszcza promuje zasady i wartość tej specyficznej formy, jaką jest spółdzielnia. W tej dziedzinie jesteśmy zgodni z pozostałymi krajami członkowskimi Unii co do znaczenia spółdzielczości dla aktywizowania osób bezrobotnych, wspierania samozatrudnienia i tworzenia nowych miejsc pracy.

   Ponadto w minionych latach realizowano także pojedyncze inicjatywy, takie jak ˝Zielone miejsca pracy˝, program zainicjowany w 2002 roku dla aktywizacji absolwentów oraz innych osób bezrobotnych poprzez zatrudnienie w ramach staży i robót publicznych przy pracach z zakresu ochrony środowiska oraz w leśnictwie, oraz program ˝Moja gmina w Unii Europejskiej˝, który w 2003 roku, aktywizując osoby bezrobotne, wspierał jednocześnie kampanię informacyjną i przygotowywanie społeczeństwa do referendum europejskiego.

   Łącznie od momentu wdrożenia Programu ˝Pierwsza Praca˝ w czerwcu 2002 roku do marca 2005 roku aktywnymi programami rynku pracy objęto 578 tys. osób. Najczęściej stosowaną formą aktywizacji był staż (333,6 tys. osób - 57,7% wszystkich uczestników Programu), drugą pod względem popularności formą aktywizacji były szkolenia (90,5 tys. osób - 15,6% wszystkich uczestników). W ramach refundacji z tytułu zatrudnienia absolwentów, które stanowią trzecią pod względem wielkości pozycję wśród narzędzi Programu, skierowano do pracy 53,9 tys. osób, co stanowi 9,3% ogółu uczestników, a w ramach prac interwencyjnych zatrudniono 37,8 tys. osób (6,5% ogółu aktywizowanych). Na roboty publiczne od początku realizacji Programu skierowano 19,5 tys. osób (3,4%), natomiast Programy: Aktywizacji Obszarów Wiejskich i PHARE objęły 16,2 tys. osób (2,8% ogółu uczestników).

   Uzyskane wyniki Programu ˝Pierwsza Praca˝ są na tyle wymierne, że upoważniają do stwierdzenia, że gdyby nie realizacja Programu, to bezrobocie wśród młodych ludzi w latach 2002-2004 byłoby przypuszczalnie wyższe o około 20%.

   Wobec powyższego Ministerstwo Gospodarki i Pracy uważa, że należy nadal podejmować działania adresowane do młodych ludzi mających problemy w wejściu na rynek pracy oraz intensyfikować Program ˝Pierwsza Praca˝, który pozostaje jednym z instrumentów realizacji Narodowej Strategii Wzrostu Zatrudnienia i Rozwoju Zasobów Ludzkich 2000-2006. Program ten jest ponadto częścią realizacji Europejskiej Strategii Zatrudnienia, zgodnie z którą młodzi ludzie wchodzący na rynek pracy są przedmiotem szczególnej troski Krajów Członkowskich.

   Jednym z najważniejszych kierunków zamierzonych zmian w dalszej realizacji Programu ˝Pierwsza Praca˝ jest rozbudowanie działań mające na celu tworzenie warunków do podejmowania własnej działalności gospodarczej oraz znacznie intensywniejsze promowanie samozatrudnienia. W obecnej trudnej sytuacji młodych ludzi na rynku pracy rozpoczynanie przez nich własnej działalności gospodarczej może okazać się dobrym pomysłem warunkującym zaistnienie na rynku pracy.

   Szanowny Panie Marszałku! Generalizując ocenę, stwierdzam, że uwagi Pana Posła Śleziaka są absolutnie słuszne, i mam nadzieję, że udzielona odpowiedź jest adekwatna do podejmowanych przez niego zagadnień. Pragnę jednak przy tym zwrócić uwagę Pana Marszałka na to, że zagadnienia rynku pracy są jednym z najważniejszych elementów polityki społecznej rozumianej jako propagowanie wysiłków zmierzających w kierunku zwiększenia poziomu kreatywności i produktywności całego społeczeństwa. Obecny poziom zatrudnienia w Polsce jest niższy o około 10% od przeciętnego w Unii Europejskiej. Stanowi to dla nas wyzwanie, któremu od lat nie było równych. Rząd obmyśla i realizuje strategie, których celem jest rozwój rynku pracy, jednak dla pomyślnego rozwiązania istniejących i narastających problemów konieczne jest znacznie intensywniejsze działanie wszystkich sił społecznych i politycznych w Polsce.

   Minister

   Jacek Piechota

   Warszawa, dnia 18 lipca 2005 r.